MEHMET ÇETİN || USENÎ QEREMANİ

kirazların haziranı&pûşpera gêlazan-grup masala

2012-02-02T04:21:00.000-08:00

kirazların haziranı

saklı aşk kıyısında solmak değildi ankara
kendi kokusuna boğulan iğdeydi sanki
kalkıp size gelmek istediğim
kirazların haziranı'nda

anımsarsınız belki
ezberimdeydi adresiniz
yürek dalıma dersimgülü bırakmıştınız

dağdan düştün göğsüme gel ve soluklan
demiştiniz de unutacak değildim ya
ırmakları dalgın bırakıp ardınızda
unutup gitmek olmazdı anısız

anı olmaya vakit bulmamış bir delikanlıkla
güneş yanıklı akşamüstüydüm kapınızda
karşınıza çıkıp bugün kadar sevdalı
gülümsetmiştim sizi ansız

çocuktu gülüşünüz ve yine şarkıydı ağzınız
yolun dağdan mı düştü göğsüme, soluklan
gel.. demiştiniz, geldim yine haziran'da
kaderini üstlenmiş serüvenciydim
safınızda yer açtınız o aşkla
kıvamındaydı ablukanız

tesliminizdi artık izdüşümü kalbinizin
eylem sıcağındaki mamikeli sergerde
öylece tesliminiz
uyandım geceden sevdim sakınmasız

elimi istemiştiniz anladım da hani bulutlarınız
çığlığı mı yazılacaktı bu aşkvakti şarkısı
anlayınız
çarpaz ateşli iç çekişli bir andı
yatışmazdı göğsümde unuttuğunuz kuşlar
yakışmazdı haziran çağrısı ellerinize bu vedâ
aradım aşkınızı hayli hasret hayli amansız

dokunduğum saç telinizi bile saklayacaktınız
yine gelecektim ya kirazların haziranı'nda
gülüşünüzü de hazır bulacaktım ya
ezberimde yoktu çaresi
unutuluşun: kaybolurum ben
tekin değildi bu ülke, adımı niye sormadınız

mehmet çetin
birağızdan-1990

pûşpera gêlazan

çilmisîna li keviya evîna veşartî nebû enqere
sinca ku bi bêhna xwe dixirxitî bû te digot qey
di pûşpera gêlazan de
ku min dil hebû rabûma bi ser we de bihatama

dibe ku bê bîra we
min ji ber kiribû navnîşana we
we guledersîm danîbû ser şaxa dilê min

tu ji çiyê ketî were ser sîngê min û vêsa xwe bigire
we gotibû ka min ê çawa ji bîr bikira
nedibû ku we rûbar sewsî bihiştana li dû xwe
ji bîr bikira hûn biçûyana bê bîranîn nedibû

bi xortaniyeke ku pê re negihandiye bibe bîranîn
ez berêvareke tavêlêxistî bûm li ber deriyê we
derketibûm pêşiya we min bi qasî îro bi evîndarî
hûn dabûn bişirandinê ji nişkê ve

zarok bû bişirîna we û dîsa stran bû devê we
qey riya te ji çiyê bi sîngê min ket, vêsa xwe bigire
were… we gotibû, ez dîsa hatim di pûşperê de
serhatîperest bûm min bextê xwe girtibû ser xwe
we cî vekir di nava refê xwe de bi wê evînê
kemilîbû dorpêça we

êdî radestê we bû vebeyana dilê we
serkêşê mamikê yê di germa çalakiyê de
bi wî awayî radestê we
hişyar bûm ji şevê min hez kir şilfîtazî

we destê min xwestibû tê gihiştim lê ka ewrên we
qey wê li hawara min bihata nivîsandin ev strana wextevîn
tê bigihîjin
kêliyeke bi gullebarana ji çep û rast de û bi axîn bû
wê netebitiyana balindeyên ku we li ser sîngê min ji bîr kir
li destên we yên gaziya pûşperê nekira xatirxwestin
li evîna we geriyam gelekî hesret gelekî bê eman

we yê tayê porê xwe yê ku min dest tê dabû jî hilaniya
ma jixwe ez ê dîsa nehatama di pûşpera gêlazan de
ma jixwe min ê bişirîna we jî li kar nedîta
di ezbera min de tunebû dermanê
jibîrbûnê, ne xalî bû ev welat:
ez ê winda bibûma

we navê min çima nepirsî

girtîgeha bursayê ya tîpa e, 1985

werger: lal laleş-kawa nemir
http://mehmetcetin.info/index.php/kurmancki.html

yalvarı: mehmet çetin

2011-07-18T03:34:00.000-07:00

yalvarı

elimi şakağıma bırakır susarım sen konuşursan
hiç gücenmeden avuçlarına kapanır yalvarabilirim
babası içeri düşen bir çocuğun gözlerini anlatırsan

mehmet çetin
rüzgar ve gül iklimi

Şimdi Yeniden Başa Dönmenin Zamanıdır: Mehmet Çetin

2011-07-17T14:38:00.000-07:00

ŞİMDİ YENİDEN BAŞA DÖNMENİN ZAMANIDIR..|arşiv..

Ütopya ve İdeoloji

     Bu yazı, kimi tartışmalardan biriktirdiğim bir satırarası okumasıdır. Devrimcileşmenin ideolojik olanaklarına ve evrenine dair bir okuma pratiği olarak bu yazı ütopya ve ideoloji konulu bir tartışmanın kimi parametrelerine işaret ederken, yeni bir ontoloji bağlamında eleştiriye de gereksinim duymaktadır.

     Devrimcileşmenin ideolojik evreni ve olanaklarını böyle bir tartışmanın satırarsından başlığa çıkarmamın bendeki açıklaması şu; bugünün ontolojisi bağlamında ütopyacılıkla yıkıcı bir ideolojik hesaplaşmaya gidilmedikçe sözkonusu yoksunluğumuz da sürecek gibi.. zihniyet ya da hissiyatlarımızın da yaşantıda/fiili toplumsallıkta maddileşen ve ideoloji üreten bir yanı var. Kendilerini 'ideal, mutluluğu mutlak bir altın çağ' için mücadeleye ayırmışların bugünü devrimcileştirmekte neden atıl kaldıklarını, bir tür dinsel vaadler manzumesine dönüşen gelecek vaadine endeksleniş ve ertelenmişliklerini, yaptıklarıyla da kendilerini 'feda' ettiklerini düşünmeleriyle gelen yıkımın altından neden kalkamadıklarını, kimi söylemleriyle sistemin proseslerinin içine nasıl sıkışıp kaldıklarını, ve sistemle böyle bir ideolojik hesaplaşmaya gidememe sonrası verili politik iktidara karşı olmakla devrimciliğin nasıl eşitlendiğini, zihniyet ya da hissiyattaki romantizmin 'somut pratikler'de nasıl kekemeleştiğini, son-uçta da insanın kendi düşünün inkarına nasıl yığılıp kaldığını görebilmek, bunun eleştirisini yapabilmek ve eleştiriyi kendinin devrimiyle yürütebilmek için, vb. pek çok açıdan böyle bir tartışmanın, ve bu anlamda yeniden başa dönmenin kaçınılmaz olduğu kanısındayım.

     Nitekim, tarihsel ütopyacılık eleştirisinin bir katkısı burda da bulgulanabilir. Antik, romantik ve hatta modern ütopyacılıkta, kendi düşünün öznesi olamayan, düşünü arzu düzleminde tasarlarken onu kendi tarihsel an'ına çağıramayan, yani o düş o 'ütopya'dan yaşadığı an'a projeksiyon yapamayan ve faaliyetini böyle bir ideolojik/etik sınamadan geçiremeyen insan, böyle bir yenilgiyi yaşarken..

     Yaşandığı kadarıyla değil, ve böyle sürdükçe, yaşanacağı kadarıyla da tarih Dostoyevski'nin ütopist roman kahramanı Şigalef benzerlerini yalnız bırakmayacağa benzer. En masum söylenişiyle, gerek 'reel sosyalizm' pratiğinin hazin sonuçları, ve gerekse de mevcut örgüt, özne ve bunların ilişki diyalektiğine yaklaşış, politikayı tanımlama, anlamlandırma ve yapma biçimi, örgütsel hiyerarşi ve disiplin, iktidar, muhalefet ve bunların ilişki biçimine yaklaşış vb. bir çok özellikleriyle mevcut kimi örgütlenmelerin yaşadıkları, hüzün verici bir mükerer tarih olmaktan öteye gidemiyor.

     Bu sırada bir başka kasabada, bir başka ses duyulur: Karşımıza örgütlenmiş bir terör olarak çıkıyorken, kendisini örgütlenmiş bir özgürlük olarak vaadeden, eşitlik ve toplum mutluluğu adına bireysel eğilimleri ve değerleri geriye iten, ve Cioranescu'nun tanımıyla, vaadettiği mutluluğu da ancak 'ölülerin mutluluğu'na benzeyen ütopyacılığa karşı, tarih, distopyacıların bu eleştirilerine kulak vermeye başlar. Ne ki, ütopyacılığın ve benzeri pratiklerin eleştirisindeki haklılıklarını yeni bir sunuma kazandırmak yerine, eleştirilerini eldeki yıkıcı sonuçlar ve yenilgiler üzerinden salt reddiye olarak dillendiren distopyacılar da 'deniz bitti'nin başka bir söylemini kurarlar. Huxley, Zamyatin, Orwel vb.'de vücud bulan distopyacılığın; ütopyacılık ve daha özelde marksist ütopyanın 'reel sosyalist' pratiğinin kendi tarihine yığılıp kalmasını görebilme yetisi üzerinden yükselttikleri haklı reddiye, bu kez 'mutlak gelecek'in 'mutlak geleceksizlik' olmasından öteye gidemez. Nitekim, 20.yy'a kadar ütopyaclığın iyi niyetle malül, statik 'mutluluk' fetişine, yeni bir tanrının krallığına ve muhtemel iktidarlarını şimdiden meşrulaştırmasına, insanı araçsallaştıran o 'ulvi' amaçcılığına haklı eleştiriler getiren distopyacılar, bunda saklıdevrimci olanakları açığa çıkarmak yerine, son-uçta yine ütopyacılıkla buluşan başka bir mutlaklığa, yani 'mutlak geleceksizlik'i fetişleştirirler.

     Gelinen yerdeki buluşma yeterince açığa çıkarıcı ve tasnif edicidir, diye düşünüyorum. Bir arkadaş, ilişkin bir tartışmamızda yanıtını içinde barındıran ve eleştirel tavrımızın altını çizen çok haklı bir soru sormuştu; nedir bu, demişti, ütopyalarla tarihin sonu mu tarif ediliyor yoksa.. evet açığa çıkarıcı ve tasnif edici buluşmayı da burada bulguluyorum: kendisiyle tarihin sonuna işaret eden, konjöktörel averajını zafer nağralarıyla taçlandıran, kimi politik muhaliflerini şimdilerde hayli yüksek entegre gücüyle iç eden ve onlar üzerinden kendisini yeniden üreten sistemle, vaadler menzumesine dönüştürülmüş, mutlaklaştırılmış, ve araçsallaştırdığı insanın geleceğini ipetek altına lamış (dini, politik, vb.) ütopyacılık ile, buna reddiye çıkarırken arzu düzelminde de olsa sunulan geleceğin ne kadar kötü olduğunu, böyle bir geleceğin sözkonusu edilmemesi gerektiğini söyleyen distopyacılık, niyetdışı da olsa aynıyerde, kendileri ve kendi özlemleriyle tarihin sonuna işaret eden bir son-uçta buluşurlar.

     Bundandır ki, devrimcileşmenin ideolojik evreni ve olanaklarından sözedildiği yerde; eleştirel şiddeti bir sistem eleştirisi, sistemi kutsayan ya da onu yeniden üreten nosyonlar ve eleştirisi olarak gerekçelendirmek gerektiği kanısındayım.

     Şimdi, böylesi bir üst okumadan sonra, kavramsal kuruluş ve izlek sürekliliğinden hareketle -ve marksizmin kuruluş ortamı nedeniyle de zorunlu olarak Batı merkezli- ütopyacılık eleştirisini kimi ana uğraklarda sürdürmeye çalışalım. Öncelikle biraz geriye dönüp ütopya sorununu nasıl anlamamız gerekir diye bakalım istiyorum. Kendi tarihsel serüveni içinde bugüne kadar ki ütopyacılığı yanlış bir imge olarak değil, yanlış bir ontoloji olarak yorumlamak bana eldeki ilk doğru eleştirel anlamlandırma gibi geliyor. Bu durumda, ütopyayı, kavramsal eleştirisiyle tartışmaya hazırladığımızda; bir gelecek sezgisi, ve imgesel bir olanak olarak kendimize/bugünümüze çağırdığımız ütopya, yeni bir ontolojinin örgütlendirilmesinin ideolojik evreni ve olanağı olarak görülebilir sanıyorum.

     Kendi tarihselliği içinde ütopyacılığın kavranışı ve tanımlanışındaki kimi farkları açığa çıkaracak saptamalar, geliştirilecek eleştirinin zeminini olgunlaştıracaktır. Sürdürelim. İlk uğraklarına dönüp baktığımızda ütopyacılık /ki bu antik ütopyalar uğrağıdır/ bir ahlaki önerme, bir tür dinsel vaadler önermesi, toplumsal eleştirisinde bile mutlak bir arınma çağrısıyla geleceği ipotek altına alıcı bir yerdedir. Aydınlanma süreci ve romantik ütopyacılık uğrağında, ütopyacılık daha toplumsal bir proje olma, eşitsizlikleri daha yüksek bir sesle eleştirme ve dahası ütopik sosyalizm döneminde de Weitling, Owen, Fourier, vb. kimi örneklerde görüldüğü gibi, ütopyalarını yaşadıkları güne çağırma gibi deneylerle karşılaşılsa da, tarihsel dinamik ve özneyi aradıkları yer sonrası bunun iyi niyetle malül bir ütopyacılık olduğu kısa zamanda deşifre edilebildi. Bu uğraktaki politik, dinsel vb. ütopya önermelerindeki senkronize, otoriter, eşitleyici ve düzenleyici ahlaki iktidar gibi izlekler modern ütopyalarda da değişen biçimlerde sürdüğünde, tartışmanın kapsam ve yönelimi artık değişiyordu. Nitekim, iyi niyetle malül söz konusu romantik ütopyacılığın eleştirisi özellikle marksizimde bir kopuşa denk düşebilecek kimi karşılıklar buldu. Ancak, ütopyalarının temel farkını 'bilimsellik' vurgusuyla dile getiren marksizmin kurucularının kimi determinist yaklaşımları, ve özellikle de devamcılarının 'reel sosyalizm' indirgemeleri sonrasında, üzerinde bir çok deneyin yaşandığı dünyayı yeniden anlama ve 11. tez'in içkin kılındığı bir anlamlandırma pratiğini gerekli kıldı, diye düşünüyorum. Dönüp bakalım..

Serüvenimizde Seyrederken..

''Sosyalizmden sözetmek, bir ölünün ardından mersiye okumaktır.. Eylem gücü kırılmış, kaynak kurumuştur..'' demişti L. Reybaud, 1952'de; Ekonomi-Politik Sözlüğü'nde, 'Sosyalizm' maddesine karşılık olarak. Yaklaşık 145 yıl sonra aynı ölüm ilanının yazıldığı bu tarihsel kesitte; orada, dünyamızın Latin Amerika'sında kendisini fırtınada yitirmiş bir çocuk gibi duyumsayan E. Galeano, ölümilanı yazıcılarına şu yanıtı verdi:

''Günümüzde bürokratlar umudun adını kötüye çıkardılar; insanlık serüveninde o güzelim olanı kirlettiler; ne var ki.. (..) şimdi, yeniden başa dönmenin zamanıdır. Adım adım ve bedenlerimizin dışında başka kalkanlarımız olmaksızın.. Bulgulamak, yaratmak ve düşlemek zorundayız.. (..) Düşlemek bu gün, her zaman olduğundan daha çok kendini dayatıyor. (..) Benim en iyi dostlarım, bu hak için verilen kavganın içinde yaşıyorlar ve bu hak için birçokları yaşamlarını verdiler. Bunlar, (..) sosyalizmin ölmediğine inanan bir insanın tanıklığıdır: Çünkü bugün, onun yaşayacağı uzunca bir yaşamın daha ilk günüdür.''

Çünkü sosyalizm denemesi tarihe devrimci bir müdahale olarak görülür, ve şimdiyse, yeniden başa dönmenin zamanıdır.

Başa dönüyorum; geleceği gelenekle ilişkilendirerek söze başlamıştım.. ama, kendi özgül tarihimize indirgediğimizde marksist ütopya geleneği nerede.. sürekliliği önceleyecek ilk uğrak nerde.. izlek arıyorum; tarihsel/toplumsal değişmenin kapsam, yönelim ve birikeceği yer'den çok günlük pratiğin kendsiyle sınırlı kalmışız sanki; ideolojik öngörümüz ve hazırlığımız ancak eylem için attığımız son adımın burun ucuna kadar gidebilmiş.. ''somut koşulların somut tahlili'ni o kadar çok önemsemişiz ki (!) az ilerisinde ne olduğunu düşünecek zamanımız kalmamış hiç.. ama bunun da altından kalkamadğımız yerde; 'gecekondu sorunu devrim sorunudur.. kadın sorunu devrim sorunudur..' filan diyerek, hemen her sorunu devrime, devrimi de bugünden başlayacağı yerden bir belirsizliğe ertelemişiz. Bunu da determinist bir tarih yorumuyla meşrulaştırıp iman/inanca tahvil etmişiz. Böylece, gelecek imgemiz an'a her an ve yeniden çağrılmadıkça, adımlarımız birkaç adım sonra önü kesilen, önü kesildikçe de savrulup duran ve bir adım ileri iki adım geri'li mehter yürüyüşüne dönüşmüş.. sonrası, kahredici bir kekemeleşme!

Ütopyacılığın İlk Uğrakları..

Bilindiği üzere, Yunanca'da, etimolojik olarak, iyi ve yok takılarının yer'le bileşiminin karşılığı olarak ütopya'nın, tanım olarak ilkin T. More tarafından, 1516'da, yıkıcı sefalet koşullarında bolluk ülkesi düşünün görüldüğü İngiltere'de kullanıldığı söylenir. Platon'un düşsel/ideal toplum tasarımının yeraldığı Devlet'teki izleği yeni bir uğrağa taşıyan T. More, verili yoksulluk ve eşitsizlik eleştirisinin içselleştiği ahlaksal bir gelecek ve toplum tasarımını Ütopia Adası olarak tanımlar. Ancak, ütopyanın tanımsal çerçevesinden çok tarihselliğiyle ilgilendiğimizde göreceğimiz, bunun insanlık tarihi kadar eskiye uzandığıdır. Gelecekçi olan insanın, içinde bulunduğu yıkıcılık ve yıkıclıktan kurtulma/kurtarma özlemi, onun düş/düşleyiş eylemi ve ütopyacılığı olur. Ütopya, tarihselliği içinde hep böyle bir yükleme içinde varlık edinir. İnsanın; masal, mit, düş, düşünsel önerme, dinsel vaad vb. dışavurumlarda örgütlediği ütopya fikri, yaşadığı tarihsel/toplumsal koşullara çıkardığı reddiye, verili koşulların meşruiyetini de tartışmaya kazandırır. Böylesi bir inanış, düş ve düşleyiş halinde geleceğe yapılan yükleme, ilişkin tarihsel uğraklarda altın çağ, ideal ülke, bolluk ülkesi, yeryüzü cenneti vb. ütopyalarda ilk biçimini bulur.

Yine, bilgisine varılabildiği kadarıyla ilk antik ütopyalar kiminde varolanın ötesinde ayrı bir ideal, kiminde varolanın yetkinleştirilmesinde saklı, ama sonuçta salt akli ve ahlaksal, ideal birer gelecek önermesi olarak kendilerini çoğu kez yazınsal metinlerde ifade ederler. Yazınsal/sanatsal pratiklerin pek çok politik ütopyayı hazırlaması daha sonraları da yaşanan bir durumdur. Yine doğduğu ve içinden muhalefete başladığı toplumsal yapının sosyo-politik eleştireni de olan ütopyacı, öncelikle bir yazın/düşün insanı kimliğini verir. Verili toplumsal sistemin meşruiyetini tartışma konusu yapan ütopyacı, ütopyasını yaşadığı güne çağırma ve uygulamaya sokma çabasındaki kimi özel örnekler dışında, yiten ya da gelecekteki 'cennet'e çıkardığı çağrı ve vaadler menzumesinde, idealize edilmiş/fetişleştirilmiş bir eşitlik, mutluluk ve bolluk düşü görür. Düşü için bedel ödemekten de kaçınmaz.

İlk ütopyaların antik kültürlenme içindeki önemlerine ve mevcut sistemlerin meşruiyetini tartışma konusu yapmalarına karşın, toplumsal bir gündem olarak önem kazanışları daha çok aydınlanma dönemine denk düşer. Kapitalizmin şafağında öncülleri kendisini ele vermeye başlayan insan-doğa yabancılaşması da süreci daha ağırlaştırdığında, verili yıkıma, yoksulluğa ve eşitsizliğe eleştiriyi içeren bu ütopyalar daha geniş etki alanı yaratma şansı bulurlar. Örneğin, T. More'dan sonra Tommasso Campenalla'nın Güneş Şehri adlı ütopyasının önem kazanmasının nedenlerinden biri de budur. Yanısıra Özgürlük Yasası adlı ütopyasındaki özgürlük vurgusuyla diğerlerinden kısmen ayrı bir yerde duran G. Vinstwanvey, ve Yeni Atlantis'iyle Bacon da bu kapsamda yorumlanır.

Kendilerine özgü kimi farklılıklarına karşın bu tarihsel uğraktaki ütopyaların çoğu kendilerini genellikle ahlaki/ölümsüz doğrular, idealize edilmiş/değişmeyecek eşitlikçi bir toplum fikrinde ifade ederler. Kurulu toplumsal sistem ve değerlere eleştiriyi içermelerine karşın bunlar; koşullayan nedenselin, değişim ve dönüşümü sağlayacak yeni tarihsel dinamik ve öznelerin ayrımına varmakta yetersiz, iyiniyetle malül ve yeni bir tanrısal krallık türevi olarak kalırlar. Nitekim, sanayi devrimleri ve oluşan sonuçlarla sarsılışları da bununla açıklanır.

Ütopik Sosyalizm Uğrağına Uğramışken..

İdealize edilmiş bir toplum/altın çağ düşü ve iyiniyeti sanayi devrimlerinin daha ilk sonuçlarıyla sarsılır ve Fransız devrimiyle birlikte düşünsel/toplumsal gündem de farklılaşmaya başlar. Artık, insanın saf doğasına, mutlak eşitlik coğrafyasına dönüşü içeren ahlaki şarkı önceki yorum ve sözlerle söylenemez. Burdan başlayarak -siyasallaşma içerikleriyle- bir kopuş denemesi sürecine girilir. İlk ütopist sosyalistlerden Saint-Simon'un, altın çağ'ın asla geçmişte olmayıp önümüzde durduğu vurgusu da böyle bir farklılaşmanın ifadesi olur. Ne ki, arzu düzleminde dile gelen bu kopuş denemeleri henüz kendilerini gerçekleştirebilecek bir olgunlukta değildir. Alman İdeolojisi'nde de vurgulandığı gibi; kurtuluş, tarihsel bir olgudur, zihinsel bir iş değildir ve bunu ancak tarihsel koşullar (..) meydana getirirdi. Böylece; yaşamın maddi ve çelişkin birliğinde karşılığını bulamayan geleceğe dönük toplumsal projeler ütopik (!) kalırlar. Sanayi devrimleriyle birlikte tarih sahnesine kendi talepleriyle çıkan yeni sınıflar, içine doğdukları yeni ilişkiler ve üretim tarzıyla, eskiye dönülmezliğin kesin bir uğrağı olarak klasik ütopyacılıktan kopuşun olanaklarını bulgulamalarına karşın, bu koşullar ve yeni sınıf ilişki/çelişkileri köktenci bir kopuş için yeteri olgunlukta değildir. Bundandır ki, ütopist sosyalistler ütopyacılık ana izleğini romantizmle daha güçlendirir ve kimi sorunlarda ancak eleştirel bir mesafede durabilirler. Böylece de , o ahlaki/ideal şarkı terkedilmez, ancak yeni bir yorumla söylenmeye çalışılır. Saint-Simon örneğinde de görüldüğü gibi altın çağ izleği ve imgesi sürdürülür, ve beraberinde de mevcut kapitalizmin kazanılması, geliştirilmesi, insanlığın sözkonusu idealine sunulması yolu önerilir. Üstelik bunun da yine içini kapitalistlerin doldurduğu çalışanlar tarafınfan sağlanacağını öngörür. Çünkü S.Simon'a göre 'halk edilgin, kayıtsız; hiçbir durumda ona danışmamak gerekir'. Saint-Simon'un, ütopyasının gerçekleştiricilerini aradığı yerdeki yanılgısı onun kimi düşüncelerinin mevcut koşullarla ilişkisini yadsımaz. Aksine, daha sonraki sosyalistlerin düşüncelerinin hemen hepsinin embriyon halinde de olsa onda mevcut olduğunu belirten Engels, bu gerçeklikte ''S.Simon'da engin bir görüş genişliğiyle'' karşılaştığımızı teslim eder. Yine, ekonomik koşulların, politik kurumların temeli olduğu bilgisi de onda öncül olarak vardır. Daha önemlisi de, insanlar üzerindeki politik düzenin, gelecekte, şeylerin yönetimine ve üretimin gözetiminee dönüşeceği düşüncesinde ütopyasını gerekçelendirmiş olmasıdır, vb. Ve bütün bu öncü yorumlarına karşın, tarihsel an'daki yeni sınıf ilişki ve çelişkisine yaklaşımıyla, ütopyasını iyiliksever ve akılcı kapitalizmin içinde, kapitalistler tarafından gerçekleştirilecek bir tasarım olarak sunmasıyla vb., ardılları tarafından bu sistematiğin tutuculaştırılmasının da olanaklarını daha en baştan barındırdığı söylenir.

S.Simon'dan farklı olarak, ütopyasını kapitalizmin iyileştirilmesi ve yetkinleştirilmesinde değil, toprağa dönüşle gerekçelendiren C. Fourier de, aynı mecraya akan Fransız Devrimi'nin oğullarındandır. Mutlu insan anaimgeli ütopyasını bir meydan okuyuşla ifade eder. ''Benden önceki insanlık doğaya karşı savaşmak için binlerce yıl kaybetti; ilk kez ben onun önünde dikildim, yasalarının organı olan 'çekim'i inceledim. O da kendisinin peçesini indiren tek ölümlünün yüzüne güldü, bana hazinesini sundu.'' Peçesini indirdiği doğa üzerinde kuracağı çiftliklerde kolektif yönetim ve mülkiyetin örgütlendirilmesini öngören Fourier, ücret yerine gelirden pay alınmasını ve organizasyonun üretici/tüketici birlikleri tarzında gerçekleşmesini de belirtir.

''O günkü toplumsal koşulların, Fransızlara özgü ve nükteli, ama hiç de üstünkörü olmayan bir eleştirisini de Fourier'de buluyoruz'' diyen ve, onu gelmiş geçmiş yergicilerin 'herhalde en büyüklerinden biri' olarak niteleyen Engels; onun, kadın sorunundaki oldukça ünlü 'kadına verilen özgürlüğün, genel olarak tanınan özgürlüğün doğal ölçüsü' olduğu yaklaşımını ilk kez açıkça söylenmiş olarak ona teslim eder. Bütün bunlarla birlikte Fourier'in en dikkate değer yanının 'toplum tarihi' kavramında görüldüğünü belirten Engels, burada Fourier'in, diyalektik yöntemi çağdaşı olan Hegel kadar ustaca kullandığını da belirtir. Yine, insan soyunun eninde sonunda yok olacağı düşüncesini de tarih bilimine Fourier'in kazandırdığını ekler.

Fourier, Cabet'ten farklı olarak, gelirlerin eşitsizliğini, katkıpayı oranında gelirden pay edinilmesi ve evrensel mülkiyet ile, kimsenin karşılanmayan bir gereksiminin kalmaması yaklaşımıyla aşmayı önerir. Bu önermelerinin kanıtlanacağı bir falanj'ı kurmayı hep düşünen Fourier, kapitalistlere katkı çağrısı yapmayı da unutmaz. Ne ki, bu katkıyı yirmi yıl boyunca her gün öğlen vakti evine giderek bekleyen Fourier, tek bir 'iyiliksever' kapitalistin gelip kapısını çalmamasının nedenini tarihe açıklayamaz.

Kopuş Sürecine Girerken

Sosyalistlerin Amentüsü'nde L.Blanc, sosyalizm nedir sorusunu; ''Eylem halinde İncil'dir''. Sosyalizmin amacı insanlar arasında İncil'in özdeyişlerini gerçekleştirmektir'' diye yanıtlarken, bir gerçekliği doğrudan açıklamış oluyordu. Tarih, ütopizm çağıdır. Böylece, tasarlanan ütopyalar çoğunlukla başka bir tanrının krallığına çıkar. Ve bu yeni sosyo-politik koşullarda henüz kendisi için sınıf olamamış proleteryanın tarihsel rolü/gücü ile bilinci arasındaki uçurumda bunlar kendilerine yer açmaya çalışır. Henüz kendisi için sınıf olamamış proleteryanın 'tarihi' rolünün geçmesinin az öncesinde böylesi bir sosyalizm doğal olarak farklılaşan maddi yaşamı karşılamaktan uzak, ama verili toplumsal koşulları da aşmaya çalışan, iyi niyetle malül bir ütopiklik olarak kalır. İdealize edilmiş bir eşitçilik, salt aklın rasyonalizasyonu, moralizmi olur bu; ya, halk ile burjuvazinin bir aileyi oluşturduğu söylemiyle sınıfişbirliği biçimli ya da proleterya vurgulu ama yoksullukta eşitlik indirgemelidir. Ki, Marx-Engels'e göre bu da kaba kominizmdir, ve 'tasarlayabileceğimiz en aşağı hayat düzeyinden yola çıkarak, aynı düzeye indrime istek ve kıskançlığından başka bir şey' değildir.

Marx, sosyalizmin; ne insanın yarattığı gerçek dünyadan kaçış, ne de uygarlığa düşman, kültürsüz bir basitliğe dönmek isteyen bir yoksulluk olmadığını söylerken; ütopyacılığın romantik içeriklenişini ya da Weitling örneğinde olduğu gibi yoksullukta eşitlikçi/anti-kültürcü tavrını eleştirirken, yakın dönem 'reel sosyalizm' rezaletlerinin zenginlikte değil yoksullukta eşitliği rasyonelize eden pratiklerinin de yüzyıl kadar önceden görüyor ve uyarıyordu sanki..

Özetle; 1848 Devrimi'yle gerçekleşen kopuş denemesi ve pratiği, ütopik sosyalizmin gerek değinilen örneklerinde, ve gerekse de Babeufçülüğün pedagojik/ahlaksal ütopyacılığından anarşizme kadar, benzeri pratiklerde ve eleştirisinde biriktirir kendisini. Bu noktaya gelinene kadar, P.Benido'nun anlatımıyla; ''.. değişik öretiler ne olursa olsun, tüm çağ ortak bir sermayeden yararlanır: Özgürlük, ilerleme, idealin kutsallığı, bilimin onuru, gelecekteki insanın yaratıcıya ve dine inancı, hepsinin az ya da çok kabul ettiği, kuramda kimsenin reddetmediği'' bir değerler scalasıdır, dönemin ütopya izleği. Dahası, bilimsel sosyalizm de, özellikle geleceğe dönük toplumsal projesini gelenekten devraldıkları itibarıyla ütopist sosyalistlerin önermelerinden, New Lanark deneyiminden, Weitling ya da Cabet'in Yeni İkarya pratiğinden biriktirdiğini yadsımaz. Nitekim, Cabet'in; 'ilk hak; yaşamak, ilk görev; çalışmak. Herkese ihtiyacı kadar, herkesten gücüne göre' ilkesel sunumuna bilimsel sosyalizmin kurucularının nasıl yaklaştıkları bile bunu kanıtlamaya yeter. Yanılgılar ve yetersizlikler için de, Ütopik Ve Bilimsel Sosyalizm'de Engels, ''Bu tarihsel durum -diyordu- sosyalizmin kurucularını da etkiliyordu. Eksik kapitalist üretim koşulları, eksik teorilerle karşılandı. Toplumsal sorunların henüz gelişmemiş ekonomik koşullarda gizli duran çözümünü, ütopyacılar, insan beyninden çıkarmaya çalıştılar. (..). Onların hepsine göre sosyalizm, salt gerçeğin, sağduyunun ve adaletin dışavurumudur. (..) Ve herbirinin kendine özgü salt gerçeği, sağduyu ve adaleti, onun öznel anlayışı, yaşama koşulları, bilgisinin ve zihinsel eğitiminin ölçüsü ile belirlendiği için, bu salt gerçekler çatışmasında, onların karşılıklı olarak birbirini çelmesinden başka bir son olamazdı.''

Olmadı. Ya da;

''O güzel insanlar, o güzel atlara binip gittiler..''

Değişme ve değiştirmeyi muhatabı dinamiklerle gerekçelendirme yerine, akli ve iradi kurgulamaların sonrasında ütopistler, gelişen ve değişen yaşamın maddiliği ve çelişkin birliğini karşılayamaz, kendilerini/ütopyalarını yeniden üretemezler. Engels'in yaklaşımıyla devam edersek; ''.. bütün zamanların en yüce düşünürleri arasında yer alan ve dehalarıyla, doğrulukları bugün bizim etrafımızdan bilimsel olarak ispatlanmakta bulunan sayısız şeyi önceden görebilen..'' yetileriyle, ve marksist ütopyanın bunalrın 'omuzları üzerinde yükseldiği' gerçeğine karşın, sözkonusu ütopistlerin, özellikle de ardıllarının, sürecin gerisinde kalmaları sonucu, değiştirici dinamiklerinin eylemliliğine karşı durarak tutuculaşmaları, ve kiminde de egemenlerin safında durmaları sonucunu getirir.

Bu yıkım sürecinde; kapitalist üretim tarzı ve ilişkileri sırrının ifşa edilmesi ve eleştirisiyle marksist ekonomi-politik, klasik Alman Felsefesi eleştirisiyle marksist felsefi materyalizm, ve ütopik sosyalizm eleştirisi akabinde geleceğe dönük toplumsal sunum olarak bilimsel sosyalizm bileşenli marksist ütopya, sözkonusu uğrakların eleştirisinde kendisini biriktirerek sistematiğine ulaşır, ve bunu edinmesiyle de ütopik sosyalizmi kendi tarihin ilişkin uğrağına emanet eder.

Böylece insanın, gelecekçiliğinde, özgürlüğü ve nesnel koşulların farkındalığını başlığa çıkardığı kopuş uğrağındayız. İddia bu.. ve buna göre tarihin seyirdefteri insana yeni bir sayfa sunar. Dünyanın sadece/ve artık açıklanmasıyla yetinilmesi değil, değiştirilmesi eylemi örgütlü olarak kendisini gerçekleştirmeye hazırlanır. Dünyayı yeniden anlama/anlamlandırmayla başlayan değişme, 11. Tez çağrısıyla değiştirme uğrağına işaret eder. Geleceğe dönük toplumsalsunum artık realize edilebilecek bir paradigma olarak ortaya konulur ve bilimsellik kanıtına özel bir vurgu yapılır. Gelenekten aldıklarıyla, geleceği düşleyen ve bilimsel kanıtlarda tasarlayan özgür, bilinçli insan, tarihsel gerekirlik olarak da kopuşu gerçekleştirmeyi önüne koyar. Arzu düzleminde ifade edilen, kanıtlarıyla realize edilmeye çalışılan bu ütopya, 'birleşmiş bireylerin gücü' ile kurulacak olan sınırsız, sınıfsız toplum; kominizm olarak tanımlanır, vb.

Bu uğrakta insan artık, kendisine biçim veren koşullar üzerinde etkide bulunabilen, değiştirme ve dönüştürme eylemini bilinçle gerçekleştiren tarih öznesidir. Bu özne, sadece akli olana sıkışıp kalmış insanın felsefi ve idealist retoriğinin koşullarca parçalanması sonrasında, çağın acklılığını sona erdirmeyi üstlenen insandır. Sadece biçim veren neden olmayıp , bu ontolojik önermesiyle aynı zamanda sonuç/biçimlenendir. Ve bu özne, o tarihsel kesidin uçurumundaki trajediye son vereceğini iddia eden öznedir. Çünkü tarihin en büyük düşbazlarının 'eşitlik, özgürlük ve altın çağ' düşleri, derin bir acı ve sürecinin trajedileri olarak bu uçurumda duruyorlardı.

''Toplumsal koşullar işçi sınıfının militan bir sınıf niteliği kazanmasına olanak verecek kadar gelişmemiş olduğundan -der Marx- ilk sosyalistler (Fourier, Oven, Saint-Simon vb.) kaçınılmaz olarak geleceğin örnek toplumu üzerine düşler kurmakla sınırlı kalmak, ve işçilerin, yazgılarını birazcık iyileştirmek ereğiyle giriştikleri grevler gibi, güçler birliği ve politik hareketler gibi her türlü girişimini mahküm etmek zorunda kalmışlardı. Ancak, her ne kadar, kimyacıların kendi ataları simyacıları yadsımaya hakları olmadığı gibi bizim de sosyalizmin bu ilk pirlerini yadsımaya hakkımız olmasa da, gene de, onların yanılgılarına, biz işlediğimizde bağışlanmaz olacak yanılgılara düşülmesini önlemeliyiz.''

Evet, marksist ütopyanın teorik/felsefi ve sistematik açıdan hazırlayıcıları, geleceğe dönük toplumsal önermelerinde ütopik sosyalizmden, sosyalizmin ilk pirlerinden öğrenmeyi aslolarak onların eleştirisiyle gerçekleştirirler. Onların, ütopük/spekülatüf projelerinin eleştirisini, diğer sonuçlarla birlikte örgütleyerek marksist ütopya önermesini ortaya koyarlar.

Çünkü tarihsel koşullar farklılaşmış, ve bu tarihsel koşullarda önümüze koyacağımız problem de farklılaşmıştır. İnsanlık önüne ancak çözüme bağlayacağı sorunları koyarın (Marx) bu koşullardaki karşılığı Marksizim olarak önerilir, ve bu da kendisini önceleyen süreç/öğelerin yanılgılarına düşmemeyi gerekli koşul olarak öngörür. Ve bütün bunlardan sonra, öncekiyle kopuş tarihsel bir zorunluluk olarak addedilir.

Bu yeni koşulları; doğayı, toplumu, ilişkin yasalarını tanıma ve deşifrasyonun karksizimdeki karşılığı, yeniden anlama/anlamlandırma ve değiştirme olur. Zorunluluğun farkında oluş onun bilincine varıştı ki, bu, vaddedilen yeni bir özgürlük alanı olur. Değişim için maddi koşulların olanaklı olmadığı uğrakta engin bir düşbazlıkla kendini ifade eden ütopik sosyalizm geçiş rolünü oynamıştır. Artık tarihin dünya tarihine dönüşmesi sürecinde olduğumuz söylenir. Engels bunu Gotha Programı hakkında Babel'e gönderdiği mektupta da belirtir. Ve buna göre; mutlakiyetten burjuva demokrasisine, burjuva demokrasisinden de nihai olarak demokrasisizliğe geçiş zihinsel ve akli bir gerekirlik olarak değil, tarihsel koşullar ve toplumsal gelişim diyalektiğince olur. Marksist ütopya, bu sonuçların teoriye kazandırılması sürecinde kopuşu gerçekleştirmeyi başlatır. Ne ki, bu kopuş süreciyle vadettiği özgürlüğün kendisini gerçekleştireceği 'o' tarihsel uğrak için şimdiden söylenebilecek çok şey de yoktur. Toplumsal örgütleniş, koşullar ve ilişkilere dair şimdiden kesin ve mutlak belirlemelerin yapılamayacağı bir gelecek önermesidir bu.. örneğin konut ve gıda sorununa iklişkin olarak Engels şunları söyler: ''Gelecek bir toplumun gıda maddeleri ve konut dağıtımını nasıl düzenleyebileceği konusunda spekülasyon bizi dolaysız bir biçidmde ütopyaya götürür. Yapabileceğimiz en fazla şudur: Günümüze kadar mevcut bütün üretim tarzlarının temel koşulları konusunda anlayışımızdan hareketle, kapitalist üretim tarzının yıkılışıyla birlikte bugüne dek toplumda varolmuş belirli mülkedinme biçimlerinin olanaksız hale geleceğini söylemek . Alınacak geçişsel önlemler bile her yerde o anda var olan ilişkiler ile uygunluk içinde olmak zorunda kalacaklar..''

İnsanın tarih dışına atılmışlığının son bulacağı bu alan, insanlığın ocukluk evresinin biteceği sözkonusu tarihsel an'la birlikte anılır. ''Gerçekte özgürlüğün alanı ihtiyaçların ve dünyevi endişelerin belirlediği emeğin bittiği yerde'' başlar diyen Marx, böylece insanın artık kendi tarihinin oyuncusu ve yazarı olacağı bir tarihe girileceğini de söylemiş olur.

Vadedilen budur.

Yakın Uğrak: Marksist Ütopyanın Reddi Ya da..

İnsanlığın kendi geleceğini hazırlaması ve bugünden gerçekeleştirmeye başlaması senfonisinde ancak bir prelüd olabilecek sözkonusu pratiklerden bugüne gelindiğinde.. evet, emperyalist kuşatma ve ideolojik yıkıcılığın etkisiyle, imgesel bir olanak olarak ütopya fikri ciddi olarak tahrip edilmiş durumda. Bu yıkıcılık 'reel sosyalizm'in kapitalizme ilticası ve bu yıkımlarla ideolojik hesaplaşmanın yeterince yaşanmaması, devrimcileşmenin olanaklarının yeniden anlamlandırılamaması vb. nedenlerle daha koyulaşmış durumda.

Doğayı uykusundan uyandıracak insanın gelecekçiliği olarak tanımlanan marksizm, onun imgesindeki insan ve doğanın geleceği kötürümleştirilmiştir. Marksizmin 'reel sosyalist' yorumu sonrasında kapitalist yıkıcılık ve küstahlık önünde diz çökülmesi, egemenlikçi değer, yaşayış ve tüketim ideolojisinin içine bu 'cephe'den ilticanın alkışlanır olması, insanı özgürleşme ve kurtuluşun ufkunu daha karartmıştır.

20.yy'da yaşadığı kimi pratiklerde bir olanak alanı oluşturmuş marksist ütopyanın böylesine reddediliş uğrağında, hayatımıza yeniden çağrılmasının gerekli koşulu, yeniden başa dönmenin zamanı olduğunu görebilmektir. Yaşanagelen bunca pratikten oluşturulacak sonuçların yen bir ontolojiye kazanılması, ütopyanın kendisinin de böyle bir ideolojik eleştiri sürecinden geçirilerek yeniden tartışılması gerekmektedir. Özetle, daha çok kanama ve daha çok kanatma pahasına da olsa bu satırların üstü kazınmadıkça..

Farkedilmiştir ki, yazı boyunca bir 'Marksist Ütopya' tanımı kullanıldı. İçine doğduğumuz sınıflı toplumlar dünyasından sınıfsızlığa geçişin, yani kominizmin karşılığı olarak kullanageldiğimiz Marksist Ütopya tanımı, kuramcılarının kullanmadığı, ve hatta 'ütopya' eleştirileri nedeniyle reddettikleri bir tanımlamadır. Mrksizmin kurucularının, 19. yy ortalarında gelişen işçi sınıfı örgütlülüğü ve eylemliliği sonrasında sınıfın karşısında yeralan, burjivaziden medet uman ve bu anlamda toplumsal eleştiri dinamiğini yitiren ütopyacılıkla arasındaki farkı belirginleştirmek için kendi sosyalizm/kominizmlerine 'bilimsel' vurgusunu ısrarla yaptıkları bilinir. (Benzeri durum, 20. yy marksistlerinin distopyalar, ve hatta anarşist, feminist vb. ütopyalar karşısındaki tavırlarında da süregelmiştir.) Ne ki bu, marksizmin ütopyayı reddine değil, verili ütopyacılığın reddine, mevcut ütopyacılıkla aradaki farkı göstermeye dair bir reddiyedir, diye düşünülebilir. Çünkü bir gelecek imgesi/tasarımı olarak ütopya, marksizmde içkin bir durumdadır. Ütopyacılıkla arasındaki en temel ayrım noktalarından biri, bir gelecek tasarımı olarak ütopya noktasında değil, ütopyacıların başarısızlıklarının da ana nedeni olarak görülen, bir gelecek tasarımı olarak ütopyayı gerçekleştirecek tarihsel özne/güce doğru işaret edemeyiş, ütopyayı, salt akli/iradi bir tasavvur olarak, ve iyi niyetle malül bir toplum mühendisliğiyle projelendiriş biçimindedir, vb.

Toparlanacak Olursa;

a)- Marksizmin ütopyacılık eleştirisi bütün bu nedenlerle tarihsel anlamda doğru ve haklı bir eleştiridir. Ne ki, ütopyacılıktan devraldığı bir gelecek tasavvuru olarak ütopya fikri de yine tarihsel sürece yerinde yapılmış bir işarettir. 20. yy'ın şimdiye kadarki bütününe yayılan 'reel sosyalizm' pratiği marksizm'de içerili bulunan ütopya fikri/imgesini neredeyse tümden yadsımış, unutturmuştur. Bu anlamda da, marksizmde içkin bulanan ütopya önermesi, hem ütopyacılık hem de reel sosyalizm eleştirisiyle yeniden açığa çıkarılmalı, varılan uğrakta yeni bir ontolojiye işaret eden pratiklere kazandırılmalıdır, diye düşünüyorum.

b)- Marksizmde ütopyacılığa tekabül edebilen kimi determinist yaklaşımlar tartışılmalı, 'tarihsel kaçınılmazlık' olarak zamana endekslenen kominizmle sanki tarihin sonuna işaret ediyormuş gibi yaklaşımlar aşılmalıdır. Burda, genellemelerin yarattığı sıkıntıyı yeniden görürken, eklenmelidir ki; bu genel izleği kıran kimi doğru işaretler de yapılmıştır. Örneğin Mao, kominizmde sadece nicel değil, nitel kimi değişmelerin olamayacağını kim şimdiden söyleyebilir yaklaşımıyla, çok haklı bir eleştiriyi içerden geliştirebilmiştir, vb.

c)-Değişen gerekçelerle de olsa, ütopyacılığın kendi tarihsel uğraklarına yığılıp kalması gibi, 20 yy'a yığılıp kalan marksizmin 'reel sosyalist' yorum ve uygulamalarına dair eleştiriler kazanıma dönüştürülürken, yine kendi tarihsel izlekleri içinden sınanarak gelen anarşist, feminist, ekolojist vb. farklı mecralarda biriken değer kazanımlar da yeni bir ontoloji bağlamına içerili kılınabilmelidir.

d)- Bir imgesel olanak, bir gelecek sezgisi olarak arzu düzleminde varsayılan ütopyadan bugüne projeksiyon yapılarak, bugünden onun sunduğu olanak ve olanaksızlıklar açığa çıkarılabilmeli, hem mevcut verili sistemlerin meşruiyetini red, hem de yeni bir ontoloji bağlamında (ideolojik-etik bir leştiri olanağı ve yaşama pratikleri açısından) bugünün deneylerine çağrılabilmelidir. Nitekim marksizimde de bu yaklaşımın öncülleriyle karşılaşmak mümkün; Engels, Anti-Dühring'de ''..yetkin bir toplumsal rejim sistemi bulmak, ve bunu propaganda ve eğer olanak bulunursa, model olarak deneyler aracılığıyla (abç) topluma dışardan vermek gerekiyor..'' diyebiliyordu, vb.

e)- Tarihsel, toplumsal vb. gerekçelerle verili herhangi bir toplumsal sınıf ve zümreye , varsayılmış ütopyanın gerçekleştiricisi anlamında 'devrimci' bir 'tarihsel özne' rolü verilmesi, bunun mutlaklaştırılması gibi yüklemelere eleştirel bir mesafede durulmalı, yaşanan an'ın gerçekliini karşılayacak özgül yaklaşımlar geliştirilmelidir.

f)- An'a ve bu anlamda tarihe yapılabilecek her devrimci müdahale, arzu düzleminde bir farklı 'gelecek' imgesine sahip olmaya, ve an'dan başlayarak bunu gerçekleştirme pratiğine gereksinim duyar. Varsayılan ütopya da bugüne tanınan bir olanak olarak; verili sistemlerin meşruiyetini reddederken, mutlaklaştırılmış ve mistifike edilmiş 'gelecek'le, her türden egemenlikçi ideoloji ve pratiklerle bugünden hesaplaştıkça, varsayılan gelecek bugünün kendisi, dayatılmış olanın dışında, değişe/değiştirile/bilir bir başka gerçekliğin gelecek ve bugün cinsinden olanağı olur.

g)-Genel bir durum olarak ütopyacılık (antik/romantik/dini/politik vb.) determinist bir tarih yorumuyla meşruiyet kazanmaya çalışır. Her şey tarihin/kutsal bir gücün yasalarınca düzenlenmiştir. Bize düşen o yasaları bilmek, uymak ve amacımız için araçsallaşmaktır. Ve oysa ne böyle bir geçmiş ne de böyle bir gelecek yok, sadece meşrulaştırma vardır, ve doğal olarak böyle bir determinizmin reddedildiği yerde, toplumsal bir sunum olması gerekçesiyle, gelecek imgesi/sezgisinin örgütlenmiş bireylerin bireysel özgürlük alanına müdahale demek olmadığına özel bir atıf yapılmalıdır.

h)-Projelendirilmiş bir 'gelecek' için katarsize etme, büyüarınmayla o 'gelecek'e ulaşmak için (özne dahil) her şeyi araçsallaştırma, politik pragmatizm ve muhtemel iktidarları şimdiden meşrulaştırma, zamana tahvil edilmiş fantazma vb. gibi bir ütopya fikrinden farklı olarak, yinelenebilir; bugünün ontolojisine cevap vermek durumunda olan, bugünün varoluşlarını deşifre eden ve yeniden örgütleyen 'geleceğe' dair bir imge/sezgiler toplamı olarak varsayılan ütopya, statik değil, kinetik (değişken ve geçişken) ve an'dan başlayan bir fiili pratikler toplamı olarak düşünülebilir.

i)-Bitireyim; sürekli bir devrim durumu olarak, tahvil edildiği bir zamanda değil, bugünden ve kendisinin de eleştirisiyle her an yeniden kurulan, ertelendiği zamanla kendisine bir ömür tarif etmeyen, kendisini taşıyacağı amacı kuruluş an'ına çağıran, bu anlamda 'kutsal' hiçbir amacı ve onun için araçsallaştıracağı bir öznesi olmayan, amacını kendi kuruluş ve yeniden kuruluş sürecine içerili kılan, yeni bir ontoloji olarak da daha bugünden kimsenin gelecek imge/sezgisini ipotek altına almayan ve bu anlamda bütüne dayatılmayan böyle bir ütopya fikri, devrimcileşmenin ideolojik evreni olarak, yaşam pratiklerimize çağrılması durumunda bir özgürleşme alanı ve olanağıdır..

(...)

x)-diye bitiriyorken,

bütün bu gerekçelerle yineliyorum ki;

ŞİMDİ, YENİDEN BAŞA DÖNMENİN ZAMANIDIR!

Kaynak: Ütopiya dergisi

www.mehmetcetin.info

kolektif schizo-phrenia'ya çağrı: Mehmet Çetin

2011-07-17T14:19:00.000-07:00

kolektif schizo-phrenia'ya çağrı

I.
sizden geçen bir ırmak cesedinin aktığı sesimle
konuşuyorum kekeme bir çocuğun
uzak ve kırık gülüşüyle:

sabaha çıkmazsam bu geceki serüvenimden
sebebimsin rüyamdaki gestapo pareballum

doğrul ve bak: buradayım. burası gece
ağlamış da susmuş gibiyim uzun
uzun bir ay önümsıra kırmızı
rüyamda. ölüm ise hep ardımsıra
burası gece: gecesi istiklal caddesi'nin

koş koşuştur ömrün çığlığıyım: burada

dış/gece: su kırılır dal kırılır dalga bile
dalga geçtiniz fotoğrafımla. ama niye
daha geceye çekilen yüzüm karanlık
yüzünüzden geri çekilen yüzümü
alır giderim kırılan ayna sesiyle
ağzımda bir kanlı mendil

buradayım. burası gece ve uyarıyorum dedi:
kahkasını bir çılgınlıkla tartan sevdavi. ölüm
vaktiniz yaklaşıyor öpün kendinizi. dedi:
bir cisim hızla yaklaşıyor dünyanıza..

ah ha bir cisim hızla yaklaşıyorken dünyanıza: müzevirler
çoğalıyor aranızda münzeviler. bağıra çağıra aşksız
şarkılar. yalanlar. yangınlar. tabutluklar çoğalıyor
kayıplar. kan kaybediyorsunuz. ayrılıklar
ama dönüp arkaya bakmayışlar

sahi, dönüp bakmayacak mıydınız ardınıza. giderken
birileri ölüyor kadarken. ardınızsıra. dönüp son kez
bakıyor gibi sol omzunuzun üstünden. ki az önce kürt
rengi bir gceydi. bıçaklandınız. ne kadar kan
kaybettiniz: gelin tartalum

II.
kolektif schizo-phrenia'ya çağrı:
bir daha söylüyoruz şimdi o şarkıyı
dönüp bakıyor gibi chibas'ın intiharına

çok üzgün hayatlarım orda mutlu musunuz memnun mu-
sunuz yaptıklarınızdan ama unutmayın ben hep buradayım
burası gece. ağlamış da susmuş gibiyim uzun uzun tramvay
çığlığı saklı istiklal caddesi'nin sabah kaldırımında bunca
konsomatris kokusu sizce niye

öğrendim ve unutmak istemiyorum artık
heceleyerek öğrenmiştim adınızı
in
san mı ne
kaç gece sabaha kadar ağzımı harcadığım
teninizden mi doğacaktı güneş. anlamadım

sahi, kanacak çocuk mu kaldı dünyanızda hepsi irlandalı
hepsi kürt. şimdi iyi ki bir doğru etmiyor iki yanlış oluşumuz
birimiz uyumuyor bir diğerimiz uyurken. peki memnun mu-
sunuz yaptıklarınızdan çok üzgün hayatlarım orda mutlu-
musunuz. bir cisim hızla yaklaşıyorken dünyanıza

ben. serseri. ben mi. ama yağmalayacaklar birazdan çığlığımı
çorba içecekken yoksulların doyar gibi yaptıkları yerde:
iniltiler duyuyorum. susmuyorum. inanmayacaksınız
bu kadarını biliyorum ancak bir sevdavi tartıyorsa
öksürüğe karışan kahkahasını: bir cisim
hızla yaklaşıyorken dünyanıza

ha haa

haarika. tam da kalbinize nişan vaziyeti yine yakışır
tetik düşürün. haydi!

III.
kolektif schizo-phrenia'ya çağrıydı bu. avunmayın ama.
avutmaya kalkmayın sakın. yalanız çünkü dönüp ardımıza
bakmayanız: kan işer miyiz: ama ölmeyi bilenler de var öyle

gelin tartalum acınızı. üzgünüm ama bitti bu cenaze yemeği
açız artık çok üzgün hayatlarım şimdi mutsuz musunuz
ama ben buradayım burası gece

gecede, rum kadınları sokağındayım
bir cisim hızla yaklaşıyorken dünyanıza

buradayım. kaçtığınız gecenin renginde ve bir pusulayla
dolaşıyorum göğüs cebimde: tebriz'den kak salah'ım
öldüm ölürüm yine öldüğümde kuşlar beni teslim
etsin diye bu adrese: dokunmayın siz ölümüm
bulaşır: ellerini kanımla yıkayan cellat bulaşır

korkuyorum çünkü sormazsınız niye bir güzzamanı aklımı
çalıp geçti eski o ayvakokusu dokunup geçti sevişip geçti
unuttu niye geçip gitti sormadınız kar yağdı sandım
başladı birden o ıslık zamanı dönüp bakmayınca
ardına geceydi gece yalnızlıktı sırf bu yüzden mi..

gecede ezecekken beni bir çöp kamyonu göz kırpışı kadar
izin verdi polaris: izledim ışık sağnağında o ayvakokusunu
dönüp bakacak mı ardına diye dilenirken dilenci mi sandınız
yaklaşın. daha. bir cisim hızla yaklaşıyorken dünyanıza
akrepliğim tuttu ve soktum kendimi geçip gidince
o ayvakokusu ki, dönmek bilmedi bir daha

bir daha söylüyoruz şimdi
bir cisim hızla yaklaşıyorken
dünyanıza. sırf bu yüzden bu şarkı
intihar zamanı olduğu için chibas'ın

iç/gece: chibas'ın intihar zamanıdır şimdi ve ben burdayım
biliyorsunuz geceydi burası ve ben telefonla konuşuyorum
komşumu çağırıyorum gelmiyor kuşkusuz gelemezsiniz
zaten meşgulsünüz ama korkuyorum işte ve şöyle bir
yanılsama sözkonusu zaten kendimi mohaç meydan
muharebesi sanıyorum ve nasıl oluyor anlamadım
hiç nasıl oluyor ben iki tarafın da yenilmişleri
oluyorum: nasıl bir savaş bu anlamıyorum
hiç içinden bir ırmak cesedinin geçtiği
sesimle yakarıyorum ama üzgün
hayatlarım ben nursel olup
ölmekten kurtulamıyorum

bir cisim hızla yaklaşıyorken dünyanıza
öksürüğe karışan kahkahamı tartıyor
kan kaybediyorum istiklal gecesinde
boşalan barların boşluğuna benziyorum
bulunamıyorum dönüp bakmayınca ardınıza

iki gerekçenin ardına mı saklıdır gidenin dönüp-
bakmaması ardına ille de sol omzunun üstünden bakıp:

ilk gerekçe apaçık ayrılıktır ama, sonrası unuttum ne..

neden kalkıp geliyor birileri dokuzyüzellibir ve siz chibas
mısınız diyor sanki domuzlar körfezinden kalma o
vicdan o rüzgar olduğumu bilmiyor demiryolu
işçisinin sesi olduğumu bilmiyor tok sesli
dok işçisinin kayıp duran yıldızın
sığındığı sıradağlara sıra sıra
dizildiğimi sesimin sığındığı intihardan
soruyor yazgımı bilmiyor ama nasıl bir keder
birikiyor kalbimde kayıplar nasıl çoğalıyor schizo-
phrenia kahkahamda çıldıran bir akrep olduğumu

bilmiyor sevgilim bile

beni son kez duymanız için ara: buradayım. burası gece.
geçmiş ve geleceğimizin birkaç biraya satıldığı istiklal cad
desi'ne açılan sokaklar gibiyim. orada ağlamış da susmuş
gibiyim. önümsıra kırmızı bir ay önümsıra sevgilim kadar
kesin bir çığlık koş koşuştur diye bir ömrün çığlığıyım
uyarıyorum ama. belki son kez:

bir cisim hızla yaklaşıyor dünyanıza:

geliyorlar ne güzel. geliyorlar,
ne güzel: chibas mı hendrix mi
morrison mu soysal olup geliyorlar
belki. öldürülmüş atlar olup geliyorlar
kaysı çiçeklerini de almışlar yanlarına
geliyorlar, ne güzel düş: güneş sıcağını
ay salıncağını ve lavanta kokusunu almış
geliyorlar. dağların kanayan yerini. annelerin
en haklı ihanetlerini. çocuklar kadar kırlangıç
olup geliyorlar. korkusuzlar. hiç umutsuz kalma-
mışlar sanki. aşk bile yaşamışlar: alıp yanlarına aşkı

geliyorlar, ne güzel. öldürülmüşlerle
geliyorlar. sovyetlerle..

ha haa haaarika

bir cisim hızla yaklaşıyorken dünyanıza
çok üzgünüm hayatlarım orda mutlu musunuz

mehmet çetin/aşkkıran

Tabuları Yıkmak mı: Mehmet Çetin

2011-07-17T13:57:00.000-07:00

İÇERDEKİNİN NOTLARI|arşiv..
TABULARI YIKMAK MI

    1.
     Üçbuçuk milyon yıl öncesinin Homo habilis'i.. beşyüzbin yıl önce ateşten yararlanan, bir milyon yıl öncesinin Homo erctus'u.. ve üçyüzelli bin yıl öncesinin düşünmeye başlayan Homo sapiens'i.. kırkbin yıl kadar önce gözükmeye başlayan Homo sapiens sapiens'i.. sen düşünmeye başlayan insan; düşünmeye başladıkça, yaşamını ve doğayı bilinçle değiştirmeye, dönüştürmeye de başladın. Binlerce yılı bulan bu serivenin sahibi, bu insanal ve tarihsel kuruluşun mimarısın. Putlar da yaptın bu serüvende, yıkmasını da bildin. Yapmaya yıkmaya devam ederek bu tarihsel yürüyüşünü sürdürdün.Yıkıcılığın, yeni ve daha üst düzeyde bir kuruluşa, tarihsel-toplumsal ilerleyişe denk düşen anlamlılığa hazırlayıcı oldukça, gülüşün bir başka güzel oldu, sevdan bir başka güzel.. Kavgan, bilimsel düşünüşle içeriklendikçe, tabulara kafatutar oldun, ayaklandın, döğüştün, yenildin, yaranı sarıp yine sarsıcı zaferler elde ettin ve daha bir yenilmez oldun. Ancak, o aksayan yanından da tam olarak kurtulamadın; korku'lu, saygı'lı kaygılarla, yasaklı içerikle yeni yeni tabular oluşturmaya, yine kendi maddi-düşünsel üretimine, kendi eserine yabancılaşmaya, bunun sonucu olarak, kendi yaptığın putlara tapmaya son vermedin. Ve yenilgin, bu başkaldırıyı unuttuğun yerde başladı hep!

     Tanrılarını da kendine benzetmemezlik edemezdin.
     Söylencedir:
     Tanrılar tanrısı Zeus, ölümlü bir kadın olan Alkmene'ye tutulmuş.. Ve bir savaş çıkartıp, kadının kocası olan Amphitryon'u savaşa gönderdikten sonra da kendisi Ampthitryon'un kimliğine bürünüp, Alkmene'ye sahip olmuş. Ve Teselya'da Lapith'lerin kralı olan İksion ise, Zeus'un yanında gördüğü Hera'ya aşık olmuşmuş. Olur a! Ama Zeus'un gücüne sahip olmadığına, onun yaptıklarını yapamayacağına göre, kalkıp duygularını açıklayıvermiş Hera'ya. Ve böyle davranmakla da kendi sonunu hazırlayıvermiş. Çünkü bu durumu Zeus'a anlatmış Hera ve tanrılar tanrısı da, doğruluğunu sınamak üzere, ilkin bir bulut parçasını Hera kılığına sokmuş ve Hera biçimindeki bu buluta İksion sahip olmak isteyince de olan olmuş.. Kızgın Zeus, tutup onu cehenneme yollamış. Vrdiği cezadan ölüm yoluyla kurtulmasını engellemek için de ona ölümsüzlük şarabı olan ambrosia'yı içirmiş ve cehennemde alevler saçan bir tekerleğe bağlayarak, sonsuza dek döne döne yanmasını sağlamış.. Kendisinin Alkmen için duyduğunu ve yaptığını, İksion, Hera için yapmaya kalkınca, tanrılar tanrısının yanıtı bu olmuş!

     Bu, tanrıların adaleti.

     Tanrıların adaleti mi bu? Edward Bond; ''irrasyonel toplum, irrasyonelliğine mitoslar aracılığıyla haklılık kazandırır'' demişti. Sen, düşünsel-dinsel-yaşamsal vb. her cephede, altından kalkamadığın, böylece de açıklayamadığın, yabancılaştığın bu kendi yaratımına, yarattığın idollara, fetişlere, tabulara korku-saygı duyarak, bağlanarak, çifte standartlığını, adaletini ya da adaletsizliğini onda ifadeleyerek kendi cehennemini kendin kurmadın mı? Tıpkı, başkaldırmayı hatırladığın yerde özgürleşmeye adım atmayı da seçtiğin gibi.

     2.
     ''Beşerin böyle dalaletleri var
      Putunu kendi yapar, kendi tapar''

T. Fikret'in bu ünlü dizeleri hiç kuşkusuz ki, insanlığın hep ağrılı bir yarasına işaret etmekteydi. Daha tarihin başlangıcından bu yana putlarını kendisi yapmıştı insanlık ve sonra da önünde diz çöküp, tapmıştı. Dinsel inanışta onunla var olup yine onunla bütünleştiği ve onda sona erdiği simge, tapınılacak güç olarak nesneleştiridiği totem, bitki-hayvan çevrelemsi içindeki ilk insanların o toplumsal konumlaşnışta, orda bütünleşmeyi sağlamalarının bilinir ilk ifadelenişiydi.. Ve bu, ilkel dinlerin de çıkış yeriydi. O, Polinezya dilindeki ''dokunulmazlık'' içerikli tabu da, dinsel yasakların dile gelişi olarak doğmakla kalmadı, aynı yasakçı içerikle amafarklı biçimlenişlerde günümüze dek geldi ve yaşamakta sa ısrarlı görünüyor.. Bu yasakçı içerik hep o iki ayak üzerinde yükselmeyi inatla sürdürüyor; yani verili olan o değişmez kutsallığa duyulan korku ve saygıya yaslanarak..

Hayır, hiç kuşkusuz ki o bitki-hayvan kuşatmasından ve o koşullara denk düşen dinsel inanış biçimlerinden insanlığın çıktığı ve totemler de çağ atladı! Savaşlarda, o korkulduğu ya da sevildiği için tapılan hayvan maskeleri takılmıyor artık, beyni elleri hüneri gelişen insanlık, bu iş için çağdaş (!) gereçler kullanıyor.. Dinsel inanışın öznesi de gökselleştirildikten sonra, onu kendisinde nesneleştirmek isteyenlere ya da sorgulamaya-inanmamayı düşünenlere karşı da gerekli tabular-cezalar oluşturuldu; 'en el hak' dediği için derisi yüzüldü Hallacı Mansur'un, Pir Sultan darağacına gönderildi.. Spinoza afaroz edilip, Bruno kazığa çakıldı vb..

     Hayır, yeryüzünde yüzkırk milyon yıl yaşayan dinazorlar ölür, yok olur giderler de, putlar-tabular yıkılıp gitmezler mi hiç? Elbetteki onlar da ölümlüdür! Bir farkla ki, onlar da ölümlü olmakla birlikte tahtlarını pek boş bırakmazlar. Yani yaşam sahnesinden öyle külliyen çekip gitmezler. Anlaşılan bu tarihsel vedalaşma öyle pek yakın değil. Ki insanlığın kendi gerçek tarihini yaşamaya başlayacağı o an'a değin, şu ya da bu biçimlenişlerle ve yine kendilerini var edip yaşatan insanların, kendilerine duydukları saygı-korkularında ve toplumlarında hükümranlıklarını sürdüreceklerdir, bu idollar, tabular vb.

     Her tarihsel-toplumsal kuruluşun kendine özgü ast-üst yapı kurumları, etik-estetik vb. değerleri olduğu üzere, boşinanları -tabuları da olagelmiştir. Herder'in soruşuyla; 'İnsan dünyaya adımını attığında bilmediği bir sürü şeyle karşı karşıya' gelmedi mi ve zaten onca boşinanın azçok açıklanabildiği yer de burası değil mi? Ve ancak bu, insanal-tarihsel serüvenin kimi ara duraklarındaki kararmalara karşın, kazanıldığı ölçüde bilimsel düşünce de bu boşinanlara karşı döğüşerek hep daha gelişti, zenginleşti, insanlığın ufkunu aydınlattı. Ve açıktır ki; değişmeksizin, insandan bağımsız mükemmel bir gerçekliğin varlığını kanıtlamaya çalışan Platon'la tarihsel-düşünsel-felsefi akrabalıklar süregeldiyse de, evrenin kuruluşunun maddi birliği ve ilişikliği temelindeki diyalektik düşünüş, devinimsiz ve birbirinden bağımsız hiç bir varoluştan sözedilemeyeceğini bilimsel kanıtlarıyla ifadeledikçe, insanlığın ufuk aydınlanmasında mükemmel derinlikler oluştu. Evet, insan dünyaya adımını attığında bilmediği bir sürü şeyle karşı karşıya geldi ancak, zorunluluğu kavrayıp dönüştürdükçe, özgürleşmenin yolunu da buldu. Kuşkusuz ki, bu hiç kolay olmadı. Ve insanlık bilmediği, çözemediği şeyler karşısında elbetteki genellikle diz çöktü. Ama Sodom ve Gomore öyküsünden bilindiği gibi kendisine iman getirmiyorlar diye kentler dolusu insanı ölüme mahkum eden Tanrı'ya; ''Bütün dünyanın yargıcı sen misin?'' diye, diye diz çöktüğü yerden başını kaldırmayı deneyen İbrahim peygamberler olduğu üzere; ''Birinizin içinin, irinle dolup harap olması, kendisi için, şiirle dolmasından daha hayırlıdır? diyen peygamberlerin bu dehşetli tabusunu o çağın karanlığına gören şairlerin, en geniş anlamıyla insanların sayısının az olmamasının anlamlılığı açıktır. Üstelik, abaküs durağından geçerek aritmetikte öğrendi insanlık. Bilim namusunu tanıdı, bilimsel düşünceyi ve diyalektiği bilmeden diyalektik düşünebilmeyi de tanıdı. Evet, 'Beşerin böyle delaletleri var'dı, 'Putunu kendi yapar kendi tapar'dı.. Ancak, kendi yaptığı, kendi taptığı putu da yine yıkcak olandı!

     Ve bilimsel düşünmeyi öğrendikçe bilimsel kuşku payını da tanıyandı..

     3.
     Bir şey'in tabulaşmasının tarihsel başlangıcı, kendini, sorgulama-tartışma gündeminin dışına taşımasıyla, böylece de dokunulmaz olmasıyla eş zamanlıdır. Ve en büyük korkusu da bilim, bilimsel düşünüş, bilimsel kuşku payıdır!

    Bilimsel kuşku?

     Bununla biraz da, dansederken kendilerinden geçen Kybele tanrıçanın rahibelerine benzemekten, semazen örneği aynı fasit dairede dönüp durmaktan daha pek çok örneği ile insanlıki bu 'trans' konumlanışından uzaklaşmak zorundaydı, bunu demek istiyoruz. Ne nihilist ne septist, ne daha ne kadar varsainkar ya da trajik kuşkuculuktan sözedildiği yok! Her sorunu çözmek için atomize edinceye dek bu bilimsel tutumla sorgulayıp, bu düzlemde sınanan doğruda birikmek, bu birikimi insanal ve tarihsel gelişmenin sürecine, yeniden üretim potasına, böyle bir sıcaklığa sürmekten sözediyoruz. Ve bu anlamda, doğru olarak bilinenin, doğruysa doğruluğunu yanlışsa yanlışlığını maddi yaşamda, insanal pratikte ve bilimsel düzlemde denetleyen, sınayan, kanıtlayan, bu uğurda araştırmayı ve sorgulamayı, en genel bağlamda yeniden üretimi koşullayan bir bilimsel kuşku payından sözediyoruz. Doğruluğu yine de mutlak ve durağan ve yerleşik olmayacak olan bu belirlenim ve sonuçlardan, uzam ve zaman içinde an be an doğrulanacak daha üst kazanımlardan sözediyoruz vb.

     İnsanlık, hayatın her cephesindeki pek çok yasak-tabu'yu, daha çok böyle bir üretkenlikle aştı, aşacak. Ki, yeni konumlanışının yanılgılarını, tabuları da yine daha üretken bir çaba, bilimsel düşünüş ve buna denk düşen eylemlilik ve oluşturacağı sonuçlarla aşacak olan insanlık; artı ve eksinin sonsuzluğunca yeni doğrular ve sonuçları taşıdığı daha üst kuruluşlara boyutlayacaktır. Kesin olan şudur ki; tarih yürüyüşünü sürdürüyor! Hayatın her cephesindeki insanal ayaklanış, değişme ve dönüştürmenin diyalektik seyrinde daha ileri toplumsal konumlanışlara kimlik kazandırdı, kazandıracak! Ne bu sıcağa kar, ne bu ayaklanışa barikat dayanır! Ve ne de bu ilerleyişe karşı duruş adına o acıklı sefalet. İşte, bu sefaletini Kundera; ''..ileri doğru yürüyeceğim diye habire zorlanmakla, insan sona biraz daha yaklaşmış oluyor.'' diye dile getirebilmektedir. Elbette ki, birşeylerin sonuna da yaklaşmaktır bu ilerleyiş. Ama herhalde daha insanlaşmanın değil; insandışılıkların, yasakların sonuna, insanlığın gerçek tarihinin başladığı yere yaklaşmaktır. Bu böyle..

     Bilimsel kuşku dedik, ne ölçüde doğru bir tanım-kavram bu? Bunu, burada tartışmaktan çok, dahası üretken olmayan trajik kuşkuculuktan vb. temelli ayrılığını vurgulamak içinde kullandığımızı kısaca not düşüp geçelim. Ki, gerçekten üretici, tarihsel ilerleyişe ivme taşıyıcı bilimsel kuşku zaten bilimsel düşünüşle varlaşan bir olgu. İmanın kimlik bulduğu yer, bilinmeyenin, bilinmek istemeyenin, çözümsüzlüğün hükümran olduğu yerdir ki, burda kuşku en büyük yasak-günah, şiddetle cezalandırılması gereken suçtur! Doğaldır ki, bir yandan imana, boşinanlara yaslanıp, diğer yandan da bilimsel düşünüşe-kuşkuya hak tanımak mümkün değildir. İlerletici, sorgulayıcı üretkenlik ancak ve ancak bilimsel düşünüş formasyonlarıyla işlevselliğini kazanır. Bilimsel kanıtlı doğruların kararlılıkla savunulması, böylesi bir doğrulayış ve inanışla direnilmesi daha derin bir anlamlılık kazanır, demekteyiz. Ki böylesi bir direniş, soyut bir imanla ya da dogmatik bir tutuculukla izah edilemez; aksine, ancak daha ilerdeki tarihsel-toplumsal-bilimsel vb. bir gelişmeyle altedilebilir, yani bir diğer deyişle, daha üst boyutlara taşınmış bir gelişmeyle yıkılabilir olandan sözediyoruz ki bu da diyalektik gelişimin seyridir, dilidir.

Gelişmenin diyalektiği bu ise, sorunsalın tartışma gerçekliğimizde bu güne dek ortaya konuluşu/konulmayışı ne ölçüde ikna veya rahatsız edici olabildi? Gelişmenin dinamiklerini çoğaltan ve yerleşik beğeni/inanışları/değerleri zorlayan rahatsız eden bilimsel kuşku içerikli sorgulamalara ne oranda şans tanınıp, koşulları hazırlanabildi? Diyelim ki problematiğin özellikle ele alınmaya değer şu yanlarına bakalım; (...)

Bunlar daha çok, marjinal konumdaki sorun/sorgulama unsurları olarak öne çıkan şeylerdi. Kuşkusuz ki üzerinde konuşulmaya değer çok daha önemli ya da güncel şeyler de var ve bunlar değişik çevrelerce sürekli gündeme getirildiklerinden, yinelemek istemedik. Ve olaya dair ele aldığımız bu kimi örnekten sonra, gelişimi ebgelleyici işlevli yanlış gelenek anlayışlarında sorunu odaklayacak olursak; yaşamın her cephesinde, yazın/sanat/kültür/siyasi/askeri/ethik/estetik vb. her alanda, insanlığın mükemmel bilgi birikim ve deneyimini, Lenin'in deyimiyle 'arşiv memurunun eski evraka yaptığı gibi' saklı ve atıl tutmamak gerekmektedir. Hem köksüzlüğe hem de tutuculuğa birlikte tavır almak, ne onu yasaklamak ne de pranga gibi taşımamak gerekmektedir. Bilinir ki, 'bütün ölmüş kuşakların geleneği büyük bir ağırlıkla, yaşayanların beyinleri üzerine çöker.' (Marx) Ezilmemek, yaşamın ve tarihsel ilerleyişin motivasyonu bakımından da geleneğin yaşayan öğelerini ısrarla sahiplenmek gerekmektedir. Ancak, daha ötesi, yani onu kutsallaştırmak, tarihsel ilerleyişe ayak bağı kılmak değil! Ve bu yanılgı genellikle en çok acısı çekilen yanılgılardan biri olagelmiştir. Ki çoğunlukla -ve Nazım'ın anlatımını tercih edersek- ''Gençlikte dogmatizme, değişmeyen ebedi hakikatlere saplanmak ve bunları kabul etmek ileri bir işmiş gibi gelir insana.'' Bununla demek istiyoruz ki; aslolan, eski de olsa güzel'e ısrarla sahip çıkmak, onu kararlılıkla savunmak ve ancak, değişen uzam ve zamana, değişen tarihsel/toplumsal koşullara denk düşmeyeni, artık gerçekten de eskiyeni atmasını, yeni ve yenilmez olanı kuşanmasını iyi bilmemiz gerekmektedir. Hayatın her cephesindeki mücadeleye geniş ufuklar, sonsuz olanaklar sağlayan ve ivme taşıyan haklılık ancak bu kavrayışla kendi gerçek kimliğini kazanabilecektir.

     Sorunsalın bir yanı bu..

     4.
     Ve tarih tanıktır.

     Rusya'da 905 devriminin yenilgiye uğramasıyla birlikte Stolipin yönetimindeki karşı-devrimci terör, ideolojik alandaki yoğunlaşmasıyla da dikkati çeker. Ve sütelik yılgınlığa kapılmış kimi eski Marksistler de bu saldırıya figüran rollerde katılırlar. Bunlar Marksizmi revizyondan geçirme telaşı ve ona felsefi temel kazandırma sevdasındadırlar. Mach ve Avenarius'un yeni müritlerinin bu amprioktirism'ine dev bir yapıtla yanıt veren Lenin, tavrını; ''Marksizm ölü bir dogma, olup bitmiş, hazırlop, değişmez bir doktrin olmayıp, aksiyon için canlı bir klavuz olduğuna göre, sosyal hayat şartlarında meydana gelen bu görülmedik derecede hızlı değişmeyi nefsinde aksettirmemezlik edemezdi.'' ile gerekçelendirir. Burda öğretici olan, bu kapsamlı çalışmayla oluşturulan sonuçların Marksizme kazandırdığı felsefi boyutluluk, mücadele somutunda sağladığı yarar, atılım ve gerçekleşen motivasyonun yanısıra, bizzat sözkonusu gerekçelendirmenin de ta kendisidir. Yapılan; güncel ve somut altüst oluşu yoksamak ve eskiye dair normatif ısrar değil, doğrudan revizyonist saldırı başat rolü oynamasına karşın, buna yine ilk elden 'sosyal hayat şartlarında meydana gelen bu görülmedik derecede hızlı gelişmeyi' özümseyerek, o hep sözü edilen somut koşulların somut tahlilinden yola çıkarak yanıt oluşturmak olmuştur. Bilimsel olmayan bir tutumla bu özümsemeyi gerçekleştirmek mümkün müydü? Hayır! Ve üstelik o yıllar pek çok devrimci yapılanmanın giderek burjuva anlamda sosyal demokratlaştığı, dekadan edebiyatın egemenliğini sürdürdüğü, düşünsel bağlamda aydınların Marksizmi 'demode' bulup ondan vazgeçtikleri felsefi alanda yine Hegel, Nietzsche, Kant, Fichte'ye döndükleri, emperyalist paylaşım savaşına hazırlığın yükseldiği, ülke somutunda çeşitli anti-Marksist, menşevik yapılanmaların yaygınlık kazandığı vb. bir dönem. İşte böylesi bir dönemde bilimin, bilimsel düşünüş ve inancın yerine bir tür dinsel imanı koyan fideistlere Lenin, bolşevik devrimi hazırlama ısrarıyla, ideolojik-felsefi alanda böyle görkemli bir yapıtla yanıt verirken, tavrını oldukça derinlikli bir gerekçelendirişle açıklıyordu.

Öğretici olan ve ne yazık ki yeterince kavranamayanın da bu olduğunu düşünüyoruz. Yani, fideizme ideolojik /felsefi bağlamda tayin edici yanıtlar oluşturan Lenin, tavır veyöntem olarak normatif bir ısrarı, eski doğrularda tıkanıp kalmayı değil, doğru olanda direnerek ama değişeni de mutlaka özümseyerek ve ilişkin sonuçlar oluşturarak mücadeleye, tarihsel ilerleyişe yeni açılımlar sunmuştur. Lenin'in yine şu yaklaşımı hayli önemli olsa gerek; ''Devrimcilik alanında kusurunu kavrayıp bilmek, yarıyarıya düzeltmek demektir..'' Yoksa, kusuru 'fazilet' diye göstermek değil! Günümüz fideistleri de tükenişleri biriktiriyor, kendi çaplarında saldırılar örgütlüyor olabilirler ve bu çok önemli değil. Sonucu bu saldırılar/tahribatlar belirlemeyecektir. Aslolan öncelikle 'kusur'u bulmak, gelişen/değişen koşulların ve her cephesinde hayatın sorularına doğru yanıtlar, derinlikli politikalar üretebilmektir. Saldırı etkisizleştirilir, tahribat giderilir, yeter ki, hayatın gereksediğine denk düşen özümseme ve ilişkin yeniden üretim gerçekleştirilmiş olsun. Çeşitli yanılgılar böyle aşılacağı üzre, dönemsel bir karakteristik olarak da kendisini ortaya koyan yeni fideist çırpınışlar ezilir vb..

Yine, dönemsel bir karakteristik olan benmerkezci/bireyci eğilim, yaşam tarzı önerileri ve toplumcu yapılanış/yaşayışı bu prizmadan eleştirme ve benzeri gelişmelere karşı, bunun düşünsel-felsefi ve yazın-sanat alanlarındaki yansımalara karşı ne ölçüde gereksinmeye denk düşen özümseme sağlanıp, yara sarıcı ilerleyişe koşullayıcı yeniden üretim gerçekleştirilebildi, bu da mutlaka ki irdelenmeye değer. Diyelim ki o 'sınıfsız topluma yolu düştüğünde yabancılık çekmeyecek birey' bu kimliği nasıl edinecek, bu yetiyi şimdiden nasıl kazanmaya başlayacak? Hayır, bu hâlâ ve ısrarla önemini koruyan bir sorun! Benmerkezciliğin/bireyciliğin tahribat şansı biraz da sorunsala sağlıklı yanıtın oluşturulamaması, gereksinmeye denk düşen o yeniden üretimin yapılamayışıyla orantılıdır. Yoksamak en kolay yoldu. Oysa, değişme/dönüşmenin, değiştirme/dönüştümenin sosyal, siyasal, kültürel vb. temel toplumsal boyutluluğu sağlıklı yanıt oluşturulması durağına uğramadan işlevsel olamıyor. Bireyci savrulmaları, karamsarlığı, tarihsel ilerleyişe ayak bağı olan imanı ve inkarı estetize etmeye çalışan yeni fideistlerin durumun ayrımında olduklarını , özellikle bu cephede gedikler açmaya çalıştıklarını iyi görmek gerekmektedir. Hayır, sorun ne liberterlerin üç sacayağı, ne de Fromm, Reich, Freud ya da Foucault vb. değil bir başına. Sorun bunlara karşı savunma mevzileri oluşturmak da değil. Hayır, sorun apaçık saldırıdır! Birey/bireysel yetkinleşme adına bireyciliğin ve benmerkezciliğin beslendiği 'kusur'a karşı da saldırı ve belki de öncelikle bu 'kusur'a saldırıdır. Ki, toplumsal birey olgusu sorununa, bireysellik, toplum-birey ilişkisi vb. sorunlara gelişen hayatın gereksinmesine denk düşecek daha yetkin yanıtların oluşturulması zorunluluğu açıktır. ''Kitlelerin yeni çağına uymak zorunda olduğumuza göre birey ile kitleler arasındaki ilişki sorununa tam bir çözüm bulmamız gerekmektedir''diyordu M. Zedung, önemini ciddiyetle koruyan bu sorun için.. kuşkusuz ki, soruna çözüm üretildi, sınandı ancak sorun hala ciddiyetini koruyorsa, değişmeye ve gelişmeye denk düşen ölçüde yeniden üretimi ısrarla sürdürmek gerektiği açıktır. Bu biraz da, yerleşik ve hatta tabulaşmış, hayatı üretmeyen anlayış, yaklaşım ve değerlendirmeleri sorgulamaktan geçmiyor mu? Ki 'değişmeyeni en dokunaklı, en usta, en faydalı, en güzel, en mükemmel ifade edebilmek için durup dinlenmeden' değişen ozanımızın dediğince; ''Sınıfsız bir cemiyette ne kadar insan varsa o kadar ayrı karakter'' olacağına inananlardansak, benmerkezciliğe/bireyciliğe en sağlıklı yanıtı böylesi bir kavrayış ve ilişkin özümseyişle oluşturmak, yaşam somutluğunda ona kimlik kazandırmak zorundayız demektir. Altüst oluşların, yeniden ve daha üst toplumsal kuruluşlar çağının bireyleri olarak, aksayanın, tıkananın rahatsızlığını duymak zorunda değil miyiz? Bu rahatsızlık duyulmadıkça, değişim ve dönüşümü koşullayacak potansiyeli ve eylemliliği atıllaştırmış olmaz mıyız? Birey olarak da, toplumsallaşma ve bireysel yetkinleşmeyi, yani kollektivizmi ve bireyselliği kendi gerçekliğimizde ifadelemek ve yaşamın cephelerinde savaş hattına sürmek durumundayız demektir bu ve.. İnsan, ilkel ilişki ve bağlaşıklarından bağımsızlaştıkça, insanal tarihsel süreç içinde bireysel yetkinleşmesini kavramaya/kurmaya çalıştıkça, bunu becermek zorunda olduğunu anladıkçai emeği ve yarattığı değerleri ve düşleriyle, güzelleşti. Açıktır ki insanlık kendi gerçek tarihini yaşamaya başlayacağı günün öncelerinde, yani şimdilerde mevcut sorunlarına tabularına sığınaraki mistik bir huzur arayarak, toplumsal tembellik ya da fideist vb. savrulmalara kapılarak çözüm bulamayacaktır. Bu çözümsüzlüğün çözüm olarak algılanışından öteye birşey olamaz. İnsanın kendi güzelliğine denk düşen çözüm, döğüşmektir! Tarihsel, toplumsal, sınıfsal her gelişmenin önündeki engellere başkaldırmaktır! Korkuyu, yasakları, yabancılaşmayı ve bireyciliği aşmaktır! Bunlara yenilen, yılgınlığa düşen birey, kendi yaşamını değiştirmedikçe, gelişeni ve değişeni özümseyip gerçekten yeni olanı kuşanarak kendini ilerleyişe hazırlamadıkça, içinde yer aldığı her türden toplumsal kuruluş ya da ideolojik/politik yapılanmalarda da ancak ve ancak çözümsüzlüğü, bireyciliği vb. türünden tikenişleri biriktirir. Bu birikmelere tahammülü olmayacak bir yapı ise, öncelikle sorunsala doğru yanıtlar yanıtlar oluşturmak, bileşiminde yer alan her bireye de doğrulukla kavratmak zorundadır.

''İnceleme alanındaki düşmanımız, bildiklerimizle yetinme anlayışıdır'' diyordu M. Zedung. Ve bunu, bildiklerimizin/savunduklarımızın yanılgısız, ölümsüz, mutlak doğrular olduklarını düşündüğümüzü, bununla yetinip, bu anlamda da doğruluklarına duyulan inancı fetişleştirmek olarak anlarsak, düşmanımızın önemi daha çarpıcılaşıyor olmalı.. Kişi, 'Tanrının Krallığı'ndaki ölümsüz doğrularla(!) işinin ne olduğunu ne kadar sorabilmektedir kendine? Sorgulanmaya değer olmalı. Kimi ideolojik inanışların, düşünce kişi ya da nesnelerin tabulaştırılmasında, bu oluşumu hazırlayan, devamını sağlayan psiko-sosyal etmenlerin doğru bir analizinin yapılabilmesi de, bu kapsam içinde ele alınması gerektiği de, hayli açık bir gerçeklik olsa gerek. Kutsal fahişelik bile Tanrıça Astarte'ye tapılmasının sonucu oluşan bir olgu değil miydi? Gerek tabu, fetiş, idol vb. oluşumlara, gerekse bunların hazırlayıcısı olan tarihsel/toplumsal/ethik vb. değer, düşünüş ve inanışlara kafa tutmayı da koşullayan bilimsel kuşku payı tartışılmaz, tartışılamaz doğrular saltıkçılığını sarstığı ölçüde, sözü edilen inceleme alanındaki düşmanımızı yenmeyi de hayli kolaylaştırır.

Ve ancak; ''..en küçük bir kuşkunun bize delilik gibi görünebileceği denli sağlam doğruluklar da yok mudur? İki kere ikinin dört etmesi, bir üçgenin açısının iki dik açıya eşit olması, Paris'in Fransa'da bulunması, yiyecek bir şey bulamayan adamın ölmesi vb. gibi? Yani ölümsüz doğruluklar, son çözümlemede kesin doğruluklar yok mudur? Elbetteki vardır ve yine Engels'in anlatımıyla sürdürürsek, bunlar; ''.. bütün insanlar ölümlüdür, bütün dişi memeli hayvanların süt bezleri vardır vb. gibi'' doğruluklardır ya da ''Kuşların gagaları vardır'' 'Napoleon'un 5 Mayıs 1824'de öldüğü gibi en kötü cinsten yavanlıklar ve beylik düşüncelelrdir''. Bunların yazılışında yüzyıl sonrası, yani günümüzden, bu 'en kötü cinsten yavanlıklar ve beylik düşünceler'den güncel örnekler vermek de mümkündü ve belki doğru olan da buydu ne ki, yine o 'düpedüz ahlak yıldırımları'nı önemsediğimizden (!) olacak ki Engels'ten aktarımı yeğledik.

Kuşkusuz ki, bütün bunları söylerken; ''Bugün bulunduğumuz bilgi düzeyinin bütün öncekilerden daha kesin olmadığından hiç de kaygı duymamak..'' (Engels) gerektiğini yadsımıyoruz. Her tarihsel periyodda biriken göreli gerçeklerin toplamında ifadeleşen saltık gerçek; kapsam, yönelim ve işlev itibarıyla açıktır ki çığırını bulan çığdır ve görkemli çoğalışıyla ilerlemektedir. Bu, her cephedeki insanal eylemliliğin başarılarında, daha çok sorun ve daha çok sonuç/doğruda birikmek ve ilerleyişi koşullamaktır. Ve bu sürecek.. Bu anlamda da, bugün için doğru bildiğimiz pek çok şeyin bu görkemli çağın altında ezilip gidebileceklerini, bilimsel bir öngörüyle anlamak durumundayız. ''Çünkü -diyordu Engels- bütün görünüşe göre, biz, henüz insanlık tarihinin başında bulunduğumuz ve bizim bilgimizi düzeltecek kuşakların, bizim çoğu kez büyük bir küçümsemeyle, bilgisini düzeltme durumunda bulunduğumuz kuşakların çok daha kalabalık olmaları gerektiği için, en değerli sonuç, bizi, bugünkü bilgimiz karşısında son derece güvensiz kılmaktan başka bir şey olamaz''

Burada biraz duralım!

Çünkü bizlerden sözediliyor. Yani, Engels'in sözünü ettiği o, 'bizim bilgimizi düzeltecek' dediği kuşaklardanız! Hayır, Engels'in açıklıkla ifade ettiği 'bugünkü bilgimiz karşısında son derece güvensiz kalmak' kadarından değil -ki ne de olsa bilimsel düşünce daha çok sorun ve sonuçla, daha doğrulanıp zenginleşti diyelim- baştan beri vurgulamaya çalıştığımız şekliyle hiç değilse doğru bildiklerimize dair bilimsel bir kuşku payından sözedebilsek diyoruz. Kimilerinin, tabuları yıkmak adına bilimsel inancı da yoksayarak tükenişi ve inançsızlığı fetişleştirdiği ya da yeni fideist eğilim ve arayışların ortalıkta boy gösterdiği böylesi bir sağlıksızlığa verilecek yanıtın, yine bu duraktan geçmesi gerektiğini düşünüyoruz. Kişinin -ya da herhangi bir politik yapılanmanın, çevrenin vb.- devrimci düşünceyi savunduğunu söylemesi hiç yetmiyor. Üstelik sağlıksız konumlanışlarla, egemen güçlerin ve ideologlarının koşullamaya çalıştığı 'devrimci prototip'lerini haklı çıkarmaya kimselerin hakkı olmasa gerek. Ezel/ebed ölümsüz doğruluğunun savunulamayacağı yerde, üstelik devrimci düşünce adına dogmatik bir ısrar ya da fideist savrulma doğal ki hiç ikna edici değil. Ve kaldı ki, İncil'i elinden düşürmediği söylenen ve kendisi de bir papaz olan Newton 'evrenin sırlarını çözmek, yasalarını ortaya koymak için Kutsal Kitap'a bakmamış da, o gerçekten güçlü aklını sonuna kadar kullanmış'sa, benzeri durum Einstein ve benzeri bir çok araştırmacı, bilim adamı için geçerli olmuşsa, bilimsel dünya görüşüne sahip olduklarını söyleyenlerin bu noktada, bunlardan daha ileri bir yerde olduklarını daha en baştan kabul etmek gerekmiyor mu? Bilimsel doğruların doğruluklarının bile ölümsüz/mutlak olmadığı, bu doğrulukların ancak belirli koşullar gerçekliğinde doğru oldukları, kendi doğruluklarını yine bilimsel gelişme ve nedenlerle yoksayan koşullarda artık doğru olmayabilecekleri herçekliğine karşın; herhangi politik bir değerlendiriş, tespit ve yorumu bile, en hafif kıyaslamayla, E (eşittir mc 2 kesinliğinde algılama/savunma tanrı, çoğu kez bilimsel düşüncenin savunulduğunun söylenmiş olmasına karşın bunun yine çoğu kez hiç de ikna edici olmadığına küçük birkanıttır.

Sözü, bir başka vesileyle de olsa Lenin'in 1921'de yazdığı mektubunda Miasnikov'a dediğine bırakmanın sırasırıdır: ''Biz 'mutlak olanlara' inanmıyoruz!''

...

Toparlarsak; yadsınması gereken, bireyi daha düşünmeye, üretkenlik ve yetkinliğe, direnme ve kararlılığa, yaratıcılık ve gelişme hattına taşıyan bilimsel inanış değilidir. Hayır, bu gereklidir, bu ilerletici olandır, bu geleceği kurmanın kurmanın heyecanı ve çarpan nabzıdır. Olmaması değil, olması gereken budur. Ve sözkonusu bu inanış, yaşam gerçekliğinde, mücadele tarihi sürecinde de haklılığını, doğruluğunu üreten ve yaşatan, tarihin ileriye taşacağını kanıtlayan Paris kominarlarının, Kışlık Saray'a yürüyen Putilov proleterlerinin vb. ayaklanışıdır. Ve her türden anti-bilimsel düşünüşe, yılgınlığa, çözümsüzlüğe benmerkezci/bireyci savrulmalara, tabu/idol/fetişçiliğe, normatif ısrar ve çırpınışlara karşı da aynı kararlılıkla bu ayaklanışı sürdürmek gerekmektedir.

Bunun için gerekli olan; skolastiklerin 'Credo ut intelligam' ( anlamak için inanıyorum ) değil, biraz da bu bağlamda Nazım'ın şu dizesi üzerinde yeniden düşünmektir:

''Anlamaya çalışıyorum, inanmayı yitirmenin pahasına''

Aralık' 87 ........ cezaevi..

Mehmet Çetin

DİPNOT YERİNE

Bu çalışma aslolarak, son dönemlerde 'putları yıkmak' adı altında geliştirilen ve adlandırılış itibariyle yararlı görünümüne karşın, gerçekte her türlü toplumsal düşünüş, eylemlilik, inanış ve değerlere karşı sonuçlar oluşturmayı, benmerkezcilik/bireycilik ekseninde kişiyi kendine tapar, kendine put kılar amaçlı çırpınışlara karşı içeriklenmeyi hedeflenmişti. Yanısıra; diyelim ki Nazım'ın 1929'da Resimli Ay'da gerçekleştirdiği 'putları Yıkalım' kampanyasının anlamlılığına işaret edecekken ve bu nedenle de daha çok yazı-sanat alanını kendine tartışma alanı olarak seçecekken ve yine Nazım'ın yıllar sonra da olsa Stalin konusunda benzer tutumunu (ve hatta çelişkin sürecini) tartışmaya değer bulacakken, bilebildiğimiz kadarıyla ömrünce 'Atatürk' sorununda hayli ciddi ve sonraya da olumsuz bir miras olarak bıraktığı bu yanılgısından sözedebilmeyi düşünmüşken.. Yine, yaşamaya devam ettiğimiz sürecin karekteristiklerinden olan ve asıltehlikeyi oluşturan sağ savruluşları bu bağlamda irdelemeyi de gerçekleştirmek istememize karşın, en yetkin yanıtın yine Lenin'in fideistlere yanıtını gerekçelendirişten geçeceğini, yani 'sosyal hayat şartlarında meydana gelen bu görülmedik derecede hızlı değişmeyi' özümsemenin öncel olduğunu ilkin ve ısrarla bu perspektif ve kavrayışı edinmenin tayin edici önemde olduğunu düşündüğümüzden, çalışma kendi iç mantığının seyrini izledi. Bunu sahiplenip, önemsedik. Çünkü ve yine Lenin'in dediği gibi: ''Bütün engelleri aşabilmişsek eğer, bu kendi durumumuzu güzel göstermeye çalışmadığımız içindir'' diyebilmenin heyecanını duyalım istedik.

www.mehmetcetin.info

kanı susturun: mehmet çetin

2011-07-17T13:46:00.001-07:00

kanı susturun

aşkınızdan artakalan yaralı hayvan. ben
dağlara sığınan göllerin sıkıntısıyla ahh
uyanıyor her gece çöl sesi duyuyorum
yurt diyorsunuz yurttaşlık ödevi mi ne
dağlara düşerken ateşböcekleri, ölüme
kaskatı bir çığlık gibi kırıyorum kendimi
ve yaralı son bir hayvan gibi soluyorum

yaralı hayvanca soluyorum ormanınızda
kanı susturun kanı susturun kanı sus..

günahına cehennem o kefende yanıyor
yurt lanetine sürgün bir dargın ırmak
kanıyor içine akıyor kendine kırgın
dağlara sığınan göllerin sıkıntısıyla
sual ediyor doğrulup söylemek istiyor
rüzgar kadar mı yıldızlar kuşlar kadar
unutmak isterdim nereli olduğumu unut

yoksulun ahı bu kim kardeş değil kime
besso na gonî bıqendo na gonî bıqendo

utanır ama halk çığlığıyla yaralı yanım
gece yine ölümle çöker o ay düşüne
yıkılır üstüme iniltisi dağ rüzgarının
kanlıdır o ağır bir orman yangınıdır
sual eden ölüler bile konuşmak ister
unuttuk nereli olduğumuzu ölünce biz
unutur musunuz siz yaşayan divaneler

unutmak isterdim hep unutalım isterdim
basta de sagre basta de sagre basta de..

saçlarında asılmışların aklaşan ömrüyle
buhura sızan bu kan uğultusu içindeki
ay yoksunu gece kadar bahtsız halk ah
ahh cellatları kadar suçsuz ve ağır halk
yırtılırken damarları bir mermerin bile
kan ısırıyor çocuklar karpuz içlerinden
bu rüzgar bu yoksulluk bu iççekişten

kim borçlu değil öfkesine susarken böyle
kanı susturun kanı susturun kanı sus..

kıyamın fısıltısı değil mi yeraltı ırmakları
kuşkuluyum çünkü büyütmediğini kanın
öptüğüm şu nergizi o hercai menekşeyi
sual eder acıyla talan edilen gözlerim
kan değil mi sanki en eski suçu insanın
yeryüzünün ağrıyan yerlerinde dolaşan
ırmaklardan kuşlardan ki aşktan da çok

sesinle çık dışarıya sesine çık ve yeter de
besso na gonî bıqendo na gonî bıqendo

ahh vatan diye kanlıtapınakta yaşayanlar
göz diye kangözeneğinden bize bakanlar
susturun şu kan sesini geri vereyim size
çocuklukta unutulmuş lavanta kokusunu
yeter deyin ganimet değil ki vicdanınız
kendinizi asacak dal bile kalmaz dinleyin
yaktığınız orman sizi de yakar yeter deyin

yeter deyin vereyim size düşlerini che'nin
basta de sagra basta de sagra basta de..

konuşsam vuruyor kendimi katil oluyorum
suçluyum halk kadar yeryüzü sürgünüyüm
ama uçurumkuşuysa dil ve acem kılıcıysa
ve sınırını kanla çiziyorsa her bir ülkenin
ölüm çoğaltıyorsa çığlığı din mağarasında
unutuluyor böylece bu çocuk kekemeliğim
sesimi böyle bir çılgınlıkta nasıl yitirdiğim

dilim lal ve sağır çığlığı kalbim ki çingene
sesinle çık dışarıya sesine çık ve yeter de

dağlara sığınan göllerin sıkıntısıyla ahh
yine bir kabustan uyanıyorum sesinize
ki yırtılıyor damarları kalbimizin işte
gazete bile okunamıyor kandan başka
kınıyorum kendimi o çığlık gibi kırgın
sokakta unutulmuş bir ceset oluyorum
ve yaralı son bir hayvan gibi soluyorum

yaralı hayvanca soluyorum ormanınızda
kanı susturun kanı susturun kanı sus..

mehmet çetin
usenima@hotmail.com
http://www.mehmetcetin.info

İLK ÇIĞLIĞINI ÜSTLENEMEYEN İNSANLIK: mehmet çetin

2011-07-15T03:34:00.000-07:00

İÇERDEKİNİN NOTLARI|arşiv..

İlk çığlığını üstlenemeyen insanlık

Son gülümseyişini de koruyamaz!*

''Büyümek her yerde zordur.''

Deniliyor, ABD'de başkent metrosu duvarlarına asılı panolarda, bir çocuk fotoğrafının yanıbaşındaki açıklamada. Konu Türkiye'deki insan hakları ihlalleri ve kampanyayı Uluslararası Af Örgütü sürdürüyor.

''Büyümek her yerde zordur. Ama Türkiye'de işkence haline gelebilir.'' Bunu duyduğumuzda, bizim için yeni bir şey olmadığını bilsek bile, irkiliyoruz. Ve anında bir çok şeyi, belki bir anda sıralanamayacak kadar çok yakıcılığı anımsıyoruz. Hayır, anımsamak değil bu, çünkü unutulmuş ya da artık geçmişte kalmış bir şey değil.. halâ ve ısrarla yaşanıyor olmasına karşın yine de geçmiş yıllara ait bir mektupta yazılanları anımsamadan ve paylaşmadan edemiyoruz;

''Abi'' demişti, o sırada henüz dokuz yaşında olan bir çocuğumuz;'' geçen gün okulumuza müfettiş geldi, sınıfımıza geldiğine herkesin beslenme çantalarını açmasını söyledi. Ben, zengin çocuklrının çokca bulunduğu bir okulda okuyordum. Arkadaşlarım çantalarını açtılar. Hepsinin çantasından adını bile bilmediğim bir yığın yiyecek çıktı. Benimkinde ekmek zeytin vardı, utandım açmadım. Müfettiş, aç çocuğum çantanı görmek istiyorum dedi, ben açmayınca öğretmenim gelip açtı. Utandım ağladım.''

Bu, tam da 'güneş kokan enselerinden koklaya koklaya' öpmek istediğimiz o çocuklarımızın birinden, diyelim ki Ezgi kızımızdan gelen bu, düştüğü yeri değdiği yeri yakan ateş mi çığlık mı gözyaşı mı bu, tanımlaması güç ama aynı anda bir çok şeyin açıklaması olabilen mektupta, dilegelen bu yakıcı gerçekliği anımsamadan edemedik. Hayır, bilmemek değildi bizimkisi; büyümenin ülkemizde bir işkence haline gelebileceğini bilmemek değildi, ve ilk çığlıklarını üstlenemeyenlerin bu, en evrensel gülüşü koruyabilmeleri de kuşkusuz ki kolay değildi. Hayır, bu evrensel gülüşün yine en yakıcı evrensel bir çılık olduğu koşullarda, bu gidişe dur demek, ilk çığlığı üstlenmek ve son gülümseyişi korumak için kimi evrensel duyarlılıkların geliştirilmediğini söyleyemeyiz.

Çocuk da insandır, denildi; çocukların da hakları var ve kendileri bu hakları savunamazlar, çünkü onlar çocuk. Ve onların haklarının korunmasının, uluslararası platformda bu hakların bağıtlanıp güvenceye alınmasının gerekliliği üzerinde hayli şey söylendi. Ki, çocukların İnsan Hakları Bildirgesi'nin tüm ilkelerinden yararlanması perspektifiyle bir de Çocuk Hakları Bildirgesi hazırlandı. Çocuk yılları belirlendi, kutlamalar yapıldı, açıklamalarda bulunuldu ne ki.. çok şey değişmedi. İşte, bunu da kanıtlayan Çocuk Hakları Bildirgesi'nden bir kaç madde;

''Çocuk, hiç fark ve ayrım gözetilmeksizin bütün insan haklarına sahip olmalıdır.''

''Çocuğun sosyal güvenliğine, tıbbi hizmetlere ve sağlık bakımına hakkı vardır.''

''Çocuk, her türlü zulüm, özellikle erken yaşta işe alınmayla ilgili olan sömürüye karşı korunmalıdır.''

''Çocuk ırk, din yönünden veya siyasi bakımdan ayrımlara karşı korunmalıdır.''

''Bütün çocuklar eğitim ve gelişim bakımından eşit fırsatlara sahip olmalıdır.''

vb.

Bunları biliyorduk.

Tıpkı, insanal pratikte ilk çığlığın ve yine ilk gülümsemenin de çocukluğa ait olduğunu bildiğimiz gibi, biliyorduk. Ve insanlık tarihinin o ilk çığlık/gülümseyişten bugünlere geldiğini de biliyorduk. Ve yine o günden bu güne yeryüzünün bütün cehennemlerinde namlulara sürülenin daha çok çocuk yürekleri olduğunu.. haklı-haksız nice savaşta ve işgalcilerin süngü uçlarında donakalan ilk gülümsemenin çocuklara ait olduğunu dilimizdeki şarkılar kadar keskin, biliyorduk. İnsanlas tarihte bilinebildiği kadarıyla onbeş bin kadar savaşta ölmedilerse, büyüme savaşında ne kadar çok çocuğun açlıktan, dengesiz ve yetersiz beslenmeden, ve pek çok hastalıktan vb. nedenlerden dolayı öldüğünü.. artık yeryüzünü değil, gökyüzünü fethe çıktığımız şimdilerde daha 'an-ne' denilecek kadar kısa sürede, dünyamızda bir çocuğun bu nedenlerden dolayı öldüğünü de biliyorduk. İnsanlık utancının krematoryumlarından ya da Nagazaki'den göğe yükselmiş yanık insan eti kokusu ve küllerinin ilk çığlık ve son gülümsemelerle orada asılı durduğunu da biliyorduk. Suçsuz, aramıza kendi istemleri dışında katılmış ve savunmasız çocukların hemen her vesileyle nasıl katledildiklerini yakın yakın tarihten de biliyorduk; top mermisini savurduğumuz mağaralardan, soykırım cehennemine çevirdiğimiz dağlardan, oralarda bir yerde düşleri kadar parçalanmış çocuk bedenlerinden, diyelim ki Halepçe'den biliyorduk; siyanür, hardalgazı ve daha ne çok 'bomba-ı kimya' ile nice Kürt çocuğunun anne göğsünde, sokak ortasında belki tam da oyunlarının orta yerinde ansızın öldüklerini.. idam edilmeden önce ırzına geçilen kız çocukları olduğunu duyuyorduk İran'da, ve sadece 1987 yılında 120 bin çocuk / gencin okullarından alınıp haksız savaşaın cephelerine, yani top yani namlu yani süngü ağzına sürüldüklerini, biliyorduk.

Evet, anne karnında sorgulanan, daha dünyamıza 'yer açın' komutunu veremeden işkenceye tanık olan, anne karnında işkenceden geçen, cezaevlerinde doğan, ancak yaşamak, büyümek için direnememiş çocuklar olduğunu da biliyorduk. İşgalcilerin alınçatılarına taş savururken o 'küçük genarellerin' daha elleri havadayken nasıl vurulduklarını ya da kolları taşlarla kırılan kefensiz tarihin koynuna gömüldüklerini, biliyorduk. Yazgıları çoğunlukla hastalıktan, açlıktan ve savaştan ölmek olan, kendi istemleri dışında aramıza katılmış ve yine de büyüme inadını sürdürmüş bu küçük varlıklarımızı eğer söz konusu cehennemlerde öldürememişsek, sevgisiz dünyada, emeklerini sömürerek, sevgi ve eşitlik yoksulu dünyamızda onlara daha çok cehennemler yaratmayı başardığımızı; özel çocuklar, işçi çocuklar, yoksul çocuklar, sürgün çocuklar, mahpus çocuklar, savaşan çocuklar vb. nice kategori yarattığımızı, biliyorduk.

Dünyamız özellikle çocuklar için tekin değildi hiç, biliyorduk. Ve ilk gülümsemeyi değil, ilk çığlığı çoğaltıp duruyorduk işte.. bilmediğimiz şeyler değildi bunlar. Tıpkı, büyümenin her yerde zor olduğunu bildiğimiz gibi.

At izinin kurt izine karıştığı dünyamızda büyümenin zor oldu gerçeği gibi, ülkemizde de büyümenin zor olduğunu , ve dahası bunun işkence haline gelebildiğiniz elbette ki biliyorduk. Ve hatta büyümekten vazgeçen kimi çocuklarımızın / gençlerimizin sayılarını, intihar biçimlerini istatistik verilerle biliyorduk.Diyelim ki sadece 1985 yılında intihar edenlerin %4'ünü 15 yaşından küçük çocukların oluşturduğunu... yaş sınırını yirmilere tırmandırdığımızda bu oranın %36'ları bulduğunu... intihar edenlerin %45'nin ancak ilkokul mezunu olduklarını da biliyorduk. Çocuktan yana sıkıntısı olmayan bir ülkeydik ki, aynı yıl nüfus sayımı itibarıyla ülkemizde 15 milyonu aşkın çocuk bulunduğunu biliyor, ve belki biraz da bunun rahatlığıyla 'giden gider kalan sağlar bizimdir' cinayetleri hafifseyebiliyorduk. kendi çatışmalarımıza çocukları kurban edişimiz bile çok etkileyemiyebiliyordu kimilerini ki, 12 eylül öncesi süreçte tam 94 çocuğun bu çatışmalarda öldüğünü.. 12 eylül sonrasında bunun başka biçimler alarak ve daha çok devlet terörü biçiminde sürdüğünü biliyorduk. Ve ölümleri dışında pek çok çocuğun işkenceden geçirildiğini, tutuklanıp cezaevine konulduğunu da biliyorduk. Tamam, çoğunu okutamamışız, bu doğru.. ama gözleri önünde büyüklerine insan dışkısı yedirebilmişiz.. ya da çocuk yaşında iş cehennemleriyle tanıştırmışız çocukları; örneğin tarlalarda çalıştırmışız ya da koluna 'altın bilezik' takma avunusuyla eti senin kemiği benim diye çırak vermişiz, her gün uykulu bedenlerinden ve düşlerinden birer parçayı çarkın dişlerine bıraka bıraka.. ki, 1985 yılı itibarıyla yaşları 12-14 arasında olan 1.302.751 çocuğun iktisadi faaliyet kollarında çalıştığını istatiki olarak tespit etmişiz. Sağlıksız yaşam koşulları, dengesiz ve yetersiz beslenme, emeği sömürme, eğitimde fırsat eşitsizliği, eğitimde kışla disiplini, geleceğe güvensizlik, sevgisizlik ve sosyal yaşamdan yoksunluk ve iş kazaları adı altında iş cinayetleri.. daha sıralanabilecek pek çok gerekçeden dolayı ülkemizde büyümenin bir işkence haline gelebildiğini , üstelik kimi ayrıcalıklı çocukların da verili ekonomik, sosyal vb. olanaklarına karşın, daha çocuk yaşta kendilerine yine kendi istemleri dışında biçilen roller ve ilişkin koşullamalar sonrası çocukluklarını yaşayamadıkları sevgisiz bir ortamda büyüdüklerini.. bir bütün olarak çocukların, tüm araçlarıyla düzenin çarpık kültürel şiddetine maruz kaldıklarını ve bunca ykıcılığa karşın, büyümenin kesinlikle bir işkence haline gelebildiği ülkemizde, 'dünyada çocuk bayramı olan tek ülke' demogojisinin yıllardır yapılageldiğini ve benzeri gerçekleri en azından bu kadarıyla, biliyorduk.

Bir de, 12 eylül sonrası özellikle koyulaşan başka bir yakıcılık daha vardı; işkence düzeninin baba / anne ya da herhangi bir yakınını ezalandırmakla yetinmeyip, potansiyel 'suçlu-terörüst' olarak gördüğü ve böylece en olmadık acılara tabi tuttuğu, çocuklarını katledip kekemeleştirmeyi kendine 'iş' edindiği, böylesi acı ve çığlıklarla kuşatılan çocuklar gerçeği.. Yani cezaevinde doğmuş ya da büyümüş, yani babasını annesini görüş günlerinde demir parmaklıklar ardında tanımış ya da uzun yıllar babası / annesiyle ilişkisi böyle sürebilmiş ve hatta cezaevlerindeki insanlıkdışı koşullara direbdiği için görüşe çıkarılmadığı, mektup bile yazdırılmadığı için anne / babasıyla uzun dönem bir tek ilişkisi bile olmamış, yüzlerini görememiş, sözlerini duyamamış, anne ya da baba diyememiş, anne / baba ya da herhangi bir yakınını, yani o çocuk yüreğinin yarısını ve sıcaklığını zindanlarda bırakmış çocuklar gerçeğinden ve yıkıcılığından söz etmeye çalışıyoruz. kendileri de işkenceden geçmiş, zindana atılmış çocuklardan.. yani, aranan babasına karşılık rehin olarak günlerce hücrede tutulan 9 yaşındaki Eylem'den, daha 4 yaşındayken işkencede anne ve babasını yitiren Cemil'den sözediyoruz.. yani gözlerinin önünde anne ve babasına işkence edilen Pınar çocuktan.. ve yıllardır kargacık burgacık elyazılarıyla içerdeki yakınlarına yüreklerini, gülümsemelerini taşıyan çocuklardan söz ediyoruz.

''Dağ ardından olsun, taş altında olmasın'' di bir atasözü olduğunu da bu çocukların içeriye taşıdığı mektuplardan öğrendik. Ve kırlangıçların yeni bir ilkyaz getirdiğini Londra'dan Jessie ''Şimdi ilkbahar!'' dediğinde, 7 yaşındaki Cemil Cihan ''Sevgili babacığım (...) bahar geldi ağaçlar yaprak açtı'' dediğinde öğrendik.

''elimi şakağıma bırakır susarım sen konuşursan

hiç gücenmeden avuçlarına kapanır yalvarabilirim

babası içeri düşen bir çocuğun gözlerini anlatırsan''

Diye, şiirler yazdığımız günlerdi, ve İpek'in ''Babacığım ne sevimli bir babasın / Ne tatlıdır senin sesin / Canım mısın bilmem nesin / Benim güzel babacığım'' diye şiir yazdığını da öğrendik. Küçük şirinimiz, 7 yaşındaki İnaç'ın, babasına olan sevgi ve özlemini; ''Canım babacığım, tatlı babam, seni çok çok çok seviyorum. Çikolata, şeker, turşu kadar çok çok çok seviyorum.'' diye dile getirdiğini, göğsümüzdeki yangını ağzımızın kıyısındaki gülümseme ile susturmaya çalışarak, öğrendik. Yine, ''Ağbi, bazı yatağa yattığımda seni düşünüp, ağlıyorum'' dediğini, ağladığını öğrendik on yaşındaki Menzil'in ve Erdal İnönü olsaydı hapistekileri çıkarırdı. Herhalde duymuşsundur görevinden istifa etti' yorumuyla, politik arenadaki gelişmeleri hangi bakış açısıyla yorumladığını, ''Sen de çıkıp evlensen.. bir yegenim olsa, sevsem. Ne kadar iyi olurdu. Öyle seveceğim geldi ki..'' diye bir başka özlemini dile getirişini öğrendik.

Cezaevi ile karakol arasında kendince bir ayrım göremeyen Meral'in, ''canım amcacığım, karakoldan çıktığın zaman seni evimize bekleriz.'' davetini aldık.. ve henüz 8 yaşındaki Hezra'nın ''Ağabeyciğim (..) hapisten çıkman için sana dua ediyoruz.'' diyerek, kime ve niçin dua ettiğini de gülümseyerek öğrendik. Dokuz yaşındaki Deniz, ''Dayıcığım inşallah bu mahkeme beraat edersiniz de biz de sizlere kavuşuruz'' derken, çocukların daha bu yaşta mahkeme / beraat vb. kavramlarla bunca tanışıklığının anlamını kavramaya çalıştık. Ya da birgün savcı olup, dayısını hapishaneden çıkarma kararını düşündük Samiye'nin. Ve Gülşen'in; ''Amcam, sen diyorsun ki babanla oturup tartışın. Amcacığım, babam ne kadar okumuşsa çok geri kalmış. Bir siniri tutsa bizi bir ay döver. Ben ve S. babamızdan çok korkuyoruz. Ve çok çekiniyoruz. Babamla tartışmıyoruz.'' diyerek, sorunlarını yanıbaşındaki babasıyla değil de, içerideki bir yakınıyla paylaşma duyarlılığına ve öğreticiliğine tanık olduk.

''Sevgili babacığım, biliyorsun ki geçen cumartesi İnsan Hakları Haftası'nın son günüydü ve o gün bir çocuk şenliği düzenlendi. Tüm babası hapiste olan çocuklar özlemlerini yazarak okudular. Ben de senin bana yazdığın şiiri okudum'' diyordu 9 yaşındaki Pir Savaş ve insan hakları kavramıyla bu yaşta tanışmasından da haberdar olduk. Başka haberler de aldık bu çocukların kendini içeriye taşıdıkları mektuplardan; Beşiktaş'ın Fenerbahçe'yi yendiğini 7 yaşındaki Cihan'dan öğrendik örneğin ve Uğur'un çileli gününü de, ''Ben deniz havası istiyorum. Arabamın olmasını istiyorum'2 diye tanımladığını, yine aynı Uğur'un daha 7 yaşındayken, ''Sevgili babacığım (...) halam hiç gülmüyor. Ama gülünce çok güzel oluyor.'' diyerek gülümsemeye, gülüşe düşkünlüklerini nasıl ifade ettiğini öğrendik.

Cezaevlerinde insanlıkdışı yaptırımlara, insanların gerektiğinde yaşamlarını ortayere koyarak karşı durduğu günler, babası görüşe çıkarılmadığı için uzun bir süre babasıyla görüşemeyen 8 yaşındaki Meral'in; '' Bilemezsin babacığım, senin görüşüne geliyoruz biliyorsun ve bu bizi çok üzüyor, neden görüşmüyorsun bizimle?'' diye sorduğu günlerdi, ya da mektup yazmanın, bir çocuğun sorusuna yanıt olabilmenin bile yasak olduğu, Selen'in, ''Abiciğim (...) hapisten çıktığında bana neler olup bittiğini anlatır mısın?'' diye sorduğu günlerdi.

''sorarlar ve çağrısını bulur direndiğimiz

ötesi yorgun yüzümüzdür öpülmeye hasret''

Diye, şiir yazmayı öğrendik. Çocukların, içerdeki yakınları, üzerine nasıl titrediklerini de, yine onlardan öğrendik; ''Sevgili amcacığım'' diyordu, İlknur, ''sakın hastalanma tamam mı? Kendine iyi bak, sıcak tutmaya çalış kendini, sıcak şeyler giyin. Sakın üşütme kendini tamam mı?'' diye tembihleyip duruyordu. Dahası, ''Amca, arkadaşlarınla iyi geçin olur mu? kavga filan yapmayın, yaparsanız üzülürüm.'' diye tasalandığını da öğrendik. Mehmet'in, ''Çabuk kurtulun!'' çağrısını aldık ve Gün'ün, ''Sevgili amcam (...) Belediye reisi yolları yapacağına bizim evi durdurdu.'' diye şikayetini de aldık.

''Güzel gözlü babacığım'' diye sesleniyordu 8 yaşındaki Ceren, ''Babacığım seni çok özledim. Seni hep görmek istiyorum ama gelemezsin keşke gelebilsen benim güzel babacığım. Gözlerinden öperim. Canım babacığım. Canım ailem.''diye çığlıklanıyordu ve aynı yaştaki Kurtuluş, cezaevindeki ağabeyine yazıyorken birden dönüp askeri cezaevi müdürüne; ''Komutanım'' diyordu, ''Komutanım, abimin ikisini de salın, ellerin abisi gelirken bizim de boynumuz bükük kalıyor. Komutanım abim gilin ne suçları var ki onalrı salmıyorsunuz komutanım..''

Blmemek değildi bizimkisi, bir bir duyuyorduk bu çocukların çığlıklarını, bir bir.. ve babası arandığı için uzun siredir onu göremeyen 9 yaşındaki Sevgi'nin, ''Sevgili canım amcam''diye seslenip, ''Oturduğumuz yer çok kötü rutubetli, her hafta hasta olu-yorum (...) babam olsaydı daha büyük bir ev tutardık'' diye çığlıklandığnı da duyduk. Duyduk ve hiç unutmadık. Ve bunca sağlıksız koşullarda kanayan bir çığlık gibi yaşamasına karşın, tv'de izleyebileceğini umduğu 23 Nisan kutlamaları nedeniyle dünya çocukları için amcasına, ''sade beni değil de bütün dünyanın çocukalrını seyredebilirsin, beni sevdiğin kadar da onları seversin. '' dediğini de öğrendik. Aynı yaştaki Özlem'in de, yine içerdeki amcasına, ''Ben de hayal kurarım''dediğini öğrendik, ''Mesela birisini söylüyeyim. Herhalde askerler sizi dövmüşler. Ben de gidip askerleri dövmek istiyorum. Ama aklıma hemen şöyle bir soru geliyor onlar da gurbetten gelmişler belki küçük kızları filan vardır, özlüyorlardır..''

Prmağını emmeye devam ettiğini kardeşi Mazlum'dan öğrendiğimiz Alev, ''senin de biraz yanlışların olabilir, doğal bir şeydir, insanlar çok yanlış yapar'' dedikten sonra, babasının kendilerinden uzak düşmesine sitem eden 9 yaşındaki bu kızımız, ''Bütün dünyada babanın yeri önemlidir. Bütün çocuklar babalarını sever. Birgün de olur sen de hapishaneden çıkarsın, seninle o günü kutlarız'' diyordu. O günü erken getirmek isteyen P. Savaş'ın, babasını kurtarmak için 'düşman askeri olmaya karar verdiğini de biliyorduk. Ve, ''Yeni yıl geldi / takvimler bitti'' diye yeni yıl şiiri yazıp beklentilerini sıralarken, babasının çıkıp gelmesinden neden sözetmediği sorulduğunda; ''Bu şiiri altmış kişinin önünde okuyacağım. O zaman sınıftaki herkes babamın içerde olduğunu öğrenir'' dediğini, ilkokul öğrenimi boyunca yakın bir-iki arkadaşı dışında bunu herkesten bir sır olarak sakladığını da öğrenmiş olduk.

Öğreniyor ve düşünüyorduk.

Bunca yıl bu ve benzeri 'sır', korku, kaygı ve acılar kuşatmasında, sözün özeti olan böyle bir DEHŞET'le yaşamanın sorumluları ya da payandaları kimlerdi? Hayır, bilmemek değildi bizimkisi, belki daha iyi anlama telaşıydı ya da farklı yaklaşaımları sorgulamaya çalışmaktı.. Yani, ilerleyen yaşlarına karşın bu çocukların bir çoğunun hala yatak çarşaflarını ıslattıklarını kimi vesilelerle duyuyorduk ve sormadan edemiyorduk; yatak çarşaflarını ıslatanlar gerçekte kimlerdir? Bu çocuklar mı? Ve belki abartılıydı ancak yatak çarşaflarını asıl ıslatanların büyükler olduğunu düşünüyorduk! Ne ki, koca insanlar kalkıp çarşaflarını ıslattıklarını üstlenemeyeceklerine göre, bu 'suç'u kestirmeden küçüklerin üzerine yıkmışlar.. diye yorumlar geliştirdiğimiz oldu.

Haksızlık mı etmiştik? Belki..

Hayır, bunun çeşitli bileşkenli bir 'neden'in sonucu olduğunu, yani aslolarak verili işkence düzeninin ürünü olduğunu kuşkusuz ki ayrımındaydık ve ancak bu temel gerçeğe karşın geliştirilebilecek bir tavır, bir müdahale olabileceğini, olması gerektiğini düşündüğümüzden, yani işkence düzenine çeşitli boyutlardaalınan tavrın aynı zmanda sonuç ve tahribatlarına duyarlı bir müdahaleyi içermesi gerektiğini de umduğumuzdan, belki tam da bu anlamda yatak çarşaflarını ıslatanların biraz da çocukların bu yıkıcılıklarına ilişkin duyarlıklar geliştirmeyen o 'büyükler' olduğunu düşündük.

İnkar gelinemez; hep birlikte yaşadığımız, sanığı ya da tanığı olduğumuz bu sancılı süreçte, fişlenebilir nüfusun yaklaşık dörtte birinin fişlendiği ve yaklaşık 1. 680 bin kişinin sorgudan, tezgahlardan geçtiği, bunlardan yaklaşık 400 bin kadarının sadece politik nedenlerle gözaltına alınıp yine ağır işkencelerden geçirildiği ülkede, işkenceye karşı mücadele farklı bir kötürümleşme tehlikesi her an için mümkündü. İşte bu kötürümleşmenin özellikle işkence sonrası tahribatlar, çocuklar gerçeğinde vb. büyük ölçüde yaşandığını düşündük.

Değilse nasıl inkar gelinebilir, en azından nasıl kanıksanabilirdi çocukların bu çığlıkları? yani bunca insanın işkencelere uğraması sonucunda bir başka gerçek daha varlaşmıyor, bir başka DEHŞET daha durmuyor muydu ortayerde? bunca 'büyük' insanın doğrudan ilişkili olduğu durumlarda üzerinde doğrudan etkili olduğu mülyonla ifade edilebilecek 'küçük' insanlar gerçeği tüm yanlılığı ve yıkıcılığıyla orta yerde değil miydi artık? Bu durumda; işkencede ölümler, kayıplar, kafa / kol / bacak / kaburga kırılmaları, travmatik olgular, yani psikofizyolojik somutluk dışında, diğer sonuçlarla da ilişkili ve ilgili olmak, işkence sonrasının süregiden tahribatlarıyla ve bundan paylarını alan çocuklar olgusuyla daha doğrudan ilgilenmek çok mu extrem bir ilgi olurdu? Sayıları tereddütsüz olarak milyon hanesinde aranabilecek kadar çocuğumuzun doğrudan ya da ilişkili olarak işkence süreci sonucunda özellikle psikosomatik, psişik rahatsızlıklar taşıyageldiği ve bu rahatsızlıkların çocuklar gerçeğinde bir ömür boyu tahribata devam edebileceğini düşünmek ve düşünmenin akabinde müdahale ve mücadele yollarını oluşturmak, bunu en azından denemeye çalışmak hiç mi mümkün değildi? Sorun özel olarak birilerini yargılama ya da suçlama değil -Ki hala bu süreci yaşamaya devam ettiğimize göre, mutlak anlamda vakit geçmiş de değil- ve dahası bu konuda kimi duyarlılıkları da inkar gelmediğimiz açıktı ne ki yeterince ikna edici de değildi. İşkenceyi sadece işkencehanelerde gerçekleşen bir olgu ve işkenceye karşı mücadele perspektifini de kötürümleşmiş bu bakış açısına teslim etmemek, uğranılan psikolojik / fizyolojik saldırıları işkence sonrası tahribatlarıyla, kalıcı ve yıkıcı etkisiyle, bunun çocuklar gerçeğindeki önemiyle birlikte vb. düşünülmesi gerektiğini bekledik.

İnsanımız bu kadarını haketmedi.

Çocuklarımız, hiçç..

Yani bir bütün olarak işkence düzeninin yarattığı sonuçlardan yıkımlara uğraması, uzun yıllar derin izlerinin taşınabileceği 'çocukluk travmaları'na vb.yıkıcılıklara karşı etkin duyarlılıklar ve ilişkili tavırlar geliştirmemek kimi duyarlılıkların ancak, VAHŞET'in boyutluluğuyla kötürümleştirilmiş olmasıyla açıklanabilirdi ki, bu da oldukça düşündürücüydü.

Kaldı ki dünyamızda -ve özellikle son yıllarda- oluşmaya başladığı söylenen bir 'işkence sonrası bilimi'nden sözedilebiliyorduysa, ülkemizde bunun hiç değilse bu işkenceden paylarını fazlasıyla alan çocukların ve ilişkili büyüklerinin birlikte rehabilite edilebileceği 'çocuk psikiyatrisi merkezleri' vb. oluşumlar için adımlar atılabilmesinde kendisini ifadelemesi gerekiyordu. Hem de farklı alanlarda düzenin tahribatına karşı gündeme getirilen kimi alternatif oluşumlardan da öncelikli olarak gündeme taşınması gerekiyordu diye düşündük.

Çocukları kekemeleşen bir toplum bir bütün olarak kendisi kekemeleşmiş demekti.. ve kekeme çocuklar ancak işkence düzeninin, kekeme bir toplumun ürünü, sonucu ve geleceksizliği demekti ki, bu, artık umudun ve ütopyanın bile yitirilmesi demek olabilecekti. Hayır, umutsuz düşmek değildi bu ancak, hüzünlenmekti.. ve kısacası; bu konudaki içtenlikli yaklaşımın, çocuk hakları ve sorunlarına çeşitli biçimlerdeki pragmatik yaslanmalarla değil, bunun yıkıcı bir çığlık, toplumun yitirilmemesi gereken ütopyası olduğunun yürekte, bilinçte, beynin fonksiyonel bir hücresinde derinlikli olarak duyulabilmesinden geçecekti, diye düşünmekti bizimkisi.

Bunları da yine çocuklarımızdan öğreniyor, ve düşünüyorduk.

''başarısız intiharlar sevincidir yüzümdeki duruş

içimsıra dağlanmışken şiirim konuş ey çocuk

çıplak ve ateşten ve insandan çoğalan ses, konuş''

İşte, konuşan bu çocuklarımızdan öğrendik ki, kısacık yaşamlarının kendilerine kazandırdığı bir tavırla, sorunlarını, sevinçlerini, korku, sır ve çığlıklarını kimlerle paylaşıp paylaşmayacaklarına kendileri karar vermek gibi bir sonuca varmışlardı. Bunun için kimsenin kendilerini yargılamaya hakkı yoktu artık. Bunu başka vesilelerle kanıtladıkları gibi, uzun uzun yazdıkalrı mektuplarda da dile getiriyorlardı. Büyümek her yerde zordu. Bunu anlayabiliyorduk ancak büyümenin ülkemizde böylesi bir işkence haline gelebilmesinde diğer kimi etkenlerin neler olduğunu -çok özele indirge-meden de olsa- çocukların kendileri tanımlasınlar istedik.

Ancak, tüm bu zorluklara, insanlıkdışı koşullara karşın, yüzleri güneşe ve gülüşe dönük olarak ille de büyümek isteyen bu çocukların içeriye daha çok gülümseyiş taşıdıklarının da altı çizilsin istiyoruz. Diyelim ki, fotoğrafta üzgün ve asık suratlı gördüğü ağabeyine, gülümsemesi için mektubunun tam yarım sayfasına ''Gülmeni isti yorum'' diye yazan Sezen'i unutamıyoruz.. ya da, 7 yaşındaki Taner'in ''Biricik amcacığım seni o kadar seviyorum ki, anneme diyorum ki bir bebek doğursun istiyorum. Erkek olursa senin adını koyacağım ama merak etme annem doğurmazsa yengem hamiledir, doğurursa, erkek olursa senin adını koymak istiyorum'' dediğini hiç unutmuyoruz. Hayır, düzenin araçlarıyla suçlamasına karşın bunlar içerdeki yakınlarnı ısrarla savunan ve korksalar, yalnızlıklar ve acılar içinde kalsalar da kimselerin kendilerine acımasını beklemeden gülümsemelerini sürdüren, dahası kendilerini şanslı bile görebilen çocuklar. İşte, ''Herkes benim kadar şanslı olsa, herkesin iki tane senin gibi babası olsa benim gibi şanslı olurlardı.'' diyen Deniz bu çocuklardan sadece biri. Ve ölüm orucu sürecini yaşamış babalarının bir başka cezaevinde müşadiyeye alındığını, işkence gördüğünü öğrenen İlgi-Eylem kardeşler de ''Babacığım'' diyorlardı, ''İnanıyor ve güveniyoruz ki sen bu zorluklara dayanırsın. Seninle övünüyoruz ve sana güveniyoruz. Biz de burada bazı zorluklara alışıyoruz. Biz de sana çekmişiz. En zor şeyleri aşacağımıza inanıyoruz. (...) Bizim de mutlu bir yuvamız olacak!''

çocuklar kendi çığlıklarına olduğu gibi, kendi gülümseme ve düşlerine sahip çıkmasını, büyümenin işkence haline gelebildiği ülkemizde, yine de büyüyerek öğreniyorlardı. Ve biz de bunu kendilerinden öğrendik.

Ancak, bu çocuklar bir şeyden daha haberdar olsunlar istiyoruz;

Duyuyoruz ve öğreniyoruz ki, şimdilerde her onbeş seçmenden birinin yine bir yerlere seçilmek için aday olduğu ülkemizde;

Yineliyoruz;

Her onbeş seçmenden birinin seçilmek için aday olduğu şu günlerin Türkiye'sinde, ve 8 milyonu aşkın nüfusuyla, onbinlerce çocuğun emeğinin en hayasız yol ve yöntemlerle sömürüldüğü, öğrenim ve fırsat eşitsizliğin en uç noktalarda yaşandığı, pek çok çocuğun en yakınlarının hala cezaevlerinde olduğu, ve yine pek çok çocuğun sokakları mesken tuttuğu, açlık, korunaksızlık, sevgisizlik ve geleceksizliğin kol gezdiği, sadece 1987'de evlerinden kaçan çocukların sayısının bir önceki yıla oranla %47 arttığı, ve buna karşın bu tür çocukları barındırabilecek toplam 1120 kapasiteli 7 yurdun bulunduğu, acımasız koşullarda çocukların kendi gülüşlerinden uzak yaşadığı ve daha çocuk yaşta yaşlandığı bu büyük kentte, bu 8 milyonluk İstanbul'da, çocuk haklarını savunmak, korumak, güvenceye alıp geliştirmek mücadelesini bir ucundan da olsa üstlenmek isteyen İHD Çocuk Komisyonu'nda çalışmak için, evet, bu komisyon için bir elin parmakalrı kadar dahi aday bulunamamış!..

Yineliyoruz;

. . .

Hayır, yinelemiyoruz artık. İlk çığlığını üstlenemeyen insanlık, son gülümsemesini de koruyamaz! Ve bunu daha önce de yararlandığımız bir yaklaşımla açımlarsak; ''Eğer bir Yunan tragedyası oynuyor olsaydık, olayların başka türlü gelişmesinin olanaksız olduğunu düşünerek herhangi bir değiştirme girişiminde bulunmayışımızı haklı gösterebilirdik. Ama durum böyle değil.''(**)

''Büyümek her yerde zordur. Ama Türkiye'de işkence haline gelebilir.''

Mehmet Çetin

Özel Tip Cezaevi- Bursa|Şubat'89

( * )İşçi Dünyası, 4-22 Mayıs 1989

( ** )Protesto, Kavram Yayınları

www.mehmetcetin.info

Şairin Seyir Defteri: Arşiv..

2011-07-14T04:47:00.000-07:00

birinci bölüm elimizde yok maalesef..

Şairin Seyir Defteri 2

Hüseyin Kalkan: Mehmet Çetin iki dilde yazıyor. Kürtçe ve Tükçe. Ancak türkçe yazılanları bütünü ile Türk edebiyatının içinde saymıyor. Beslenme kaynakları ve psikolojik iç bağlantıları dolayısıyla, bunları Kürt gerçeğinin bir parçası olduğunu söylüyor. Buna rağmen Kürtçe yazmanın kendisi için olmazsa olmaz olduğunu vurguluyor. Anadilinde yazabilmek için cezaevinde 6 yıl gramer çalışmış. Çetin Kırmançki ( Zazaca ) şiirler yazıyor. Bunlardan birkaçını geçtiğimiz günlerde MED-TV'de okudu.

bêbextiyé

piye mê tu oca dê zê jü koi merdayna xo bêpine
zê roca payızi zê varısé amnani ama şi omrê tu
qê khem nêbiye iştiriyane to ra xesreta to ocara
vana kê daa bêveso welêbıro bêqediro nu welat
e kê mano bewayır bêberbe serba bêbextiya mê

piye mê tu oca dê zê jü koi merdayna xo bêpine
kırmanciya xo bêpine ha gola dersima bêwayıré
ware xo bêpine veri koi dé hega u marabayna xo
xovıramekê tu anca koe muzır ra xızıré xo bêpine
veng u vac çino kê bêberbe serba bêbextiya mê

piye mê tu ocadê zê jü koi merdayna xo bêpine
tu zê tikma rezé tu zê koi berzi bêpine oca dê
milcıkane bırr bêpine cemé xo mezela qalki xo
e kê rıznaa seré sıma çe xo çe cirane xo bêpine
vılé xo çewtmeké zeré menci serba bêbextiya mê

piye mê tu oca dê zê jü koi merdayna xo bêpine

( orada bir dağ gibi ölümünü bekleyen, yakılan ormanının külünü, kuşları, ırmağı, büyüklerinin mezarını, içine doğduğu dili, köyü, ormanı terketmeyen, bekleyen baba için; --- --- vefasızlık hüznünü içeren bir şiir )

Kürtçe ile edebiyat sürecine girilmiştir

Mehmet Çetin: Bundan iki sene önce yazıldı, 'Kanı susturun' adlı şiirim. O anki durum gereği politik bir okuma sonrasında yer yer reformizm olarak nitelenebilindi. Ama ateşkes sürecine gelindiğinde bu kez başka bir okuma oluştu. Bu da başka bir tehlike ve kültür.

Nasılki savaşsız sınıfsız bir dünya için savaşan bir gerillanın en büyü düşü barışsa. Öncü bir yaşam olan şiir, bu düşü her fırsatta üstlenir, yaşanan vahşete tanıklığı ertelemeden.

ŞİİR POLİTİK GEREKSİNMELERE KURBAN EDİLMEMELİ

-yani şiire politik öncelikler açısından yaklaşılmaması gerektiğini mi söylüyorsunuz?

-Dahası, bir estetik beğeni konusu olan şiirin, politik gereksinim ve okumalara kurban edilmemesi gerektiğini söylemeye çalışıyorum. Bizim algı düzeneklerimizden başlayarak sistemden, sistemin ürettiği bilgilenme ve okuma biçimlerinden kurtulmamız gerekir. Kopuşu sağlamayı başarmamız gerekiyor.

-şiirinle ilgili söylemek istediğin başka birşey yoksa tartışmalar konusundaki fikrlerini öğrenmek istiyorum.

    -Ben de tercih ederim, kendi şiirimle ilgili konuşmak pek kolay değil. Diğerini tercih ederim.

   -Kürt edebiyatı Türkçe de olabilir mi? Olabilir diyenler var, olamaz diyenler var. Sen neler söyleyebilirsin bu konuda?
   -91 yazıydı ve İzmir'de bir panele katılmıştım konuşmacı olarak. Pek çok söyleşimde yaptığımca. ''Ben asıl olarak Türkçe yazıyorum, ama Ttürk edebiyatı yapmıyorum. Anadilimde yazmakta zorluk çektiğim için..'' gibi bir şeyler demişim konuşmanın girişinde. Panelde Ahmet Telli, Nevzat Çelik'in dışında Ahmet Necdet de var. Yıllar sonra Ahmet Necdet benim o konuşmamı eleştirerek Türkçe yapılan her edebiyatı Türk edebiyatına dahil etti. Son derece yağmacı bir tutumla, egemen ulus ve dil sömürgeciliğiyle. Hayli bir tartışma yürüdü o konuda. Ama bir başka tartışma da Kürt kesiminde gelişti. Hatırlıyorsan Yeni Politik'da bir makalede -isim verirsek, Yılmaz Odabaşı, Hicri İzgören gibi ve kanımca Emir Ali Yağan için- Türkçe yazmaları nedeniyle 'Türk şairi görülmeleri gerekir' deniliyordu. Son derece sığ sayılabilecek benzeri yaklaşımlar süregeldi bugüne kadar. Ama neyse ki Özgür Politika'da yayınlanan makalesinde Ş. Çiziri'nin dediğince: ''Şerefname bile Kürtçe yazılmamıştı ki''. Şimdi hangi kategoriye sokulacak.. dahası kaba bir karşılaştırma olacak ama, Kürt politikası da, politik literatürde asıl olarak Türkçe yapılıyor. Buna Türkç politikası mı diyeceğiz şimdi..

İNSANLAR İÇİNE DOĞDUKLARI DİLLE EDEBİYAT YAPMALIDIR

Kürt edebiyatı, Kürtçe yazılarak yapılacak edebiyattır' deniliyor. Şimdi ben bunun doğru olmadığını öncelikle söylemedim. Bir dilin edebiyatı o dille yapılır. Bu çok genel bir doğru. Ancak, burada sanki atlanan bir şey var. Genel doğrulara kurban edilen bir durum var gibi geliyor bana. Evet bu çalışmalar Türkçe yapıldı. Ancak bunların beslenme kaynakları, kültürel coğrafyası ve refleksleri, renkleri, duyarlıkları ve ifade etme biçimleri Türk olmayan bunca ürünün Türk edebiyatı olarak değerlendirilmesi yanlış olur bence. En azından ben böyle hissediyorum. Altı yaşında kopartıldığım dilime dönüşüm ancak 80'lerin ortasına denk düşüyor. O tarihten sonra anadilimi yeniden öğrenmek için hayli uğraş verdim cezaevinde. O tarihten itibaren Kırmancki de yazmaya başladım 1988'den itibaren bunlar parça parça yayımlanmaya başlandı. Ama Türkçe yazdıklarımla Kırmancki yazdıklarımın imgesel dünyası, kültürel coğrafyası ve atmosferi, renkleri ve duyarlılıkları hiç de farklı değil. İçine doğduğum dille de yazsam, sonran yazdığım dille de yazsam, içinde doğduğum ve büyüyerek, çoğalarak geldiğim kültürel birikim asıl olarak aynı kaynaktır. Ayrıca Trük edebiyatını aşağılamıyorum. Çok sevgi ile bakıyorum. Ulusal kimliğinden ziyade, onun olşuturduğu estetik bağlamında.

Ve etkinliklerde bu iki dilde konuşuyorum. İki dilde şiir örnekleriyle insanlara ulaşmaya çalışıyorum. Kürt edebiyatı konusunda bu özgül durumu gerçekten atlamamak gerektiği kanaatindeyim. Yani doğru olan ve mutlaka ulaşılması gereken, Kürt edebiyatının Kürtçe yapılması gerektiğidir.

Özetle, insanların içinde doğdukları, aşk yaşadıkları ve yine içine öldükleri dille, Kürtçe dille edebiyat yapılması bir hedef olmalı. Ancak bir ----- dönemi yaşandığı da dikkate alınarak mevcut birikim Türkçe'dir diye yadsınmamalı ,yoksanmamalıdır diye düşünüyorum.

Cezaevi edebiyatı değil, firar denemesi

Don atlet yaşandığı koşullarda, Metris özelinde olduğu gibi, kağıdın kalemin olmadığı koşullarda insanların gerçekten öfkelerini, özlemlerini duygularını şiire ya da benzeri sanatsal etkinliğe dönüştürmeleri, yeryüzü kalabalığına her an karışmak için dur duraksız firar etmeleri önemli denemelerdi. Dışraıda ancak bu, iki biçimde çok abartılı karşılandı. Birinci abartı, toplumsal psikoloji, kitle psikolojisiydi. Faşizmin saldırılarına karşı, içerideki insanlara dönük çok fazla birşey yapamayan, özellikle belli bir aydın camiada ya da yığınlar nezdinde böyle bir psikoloji oluştu. Şiir dışı nedenlerle orada yazılanlar çok abartıldı. Bu abartının kriteri dediğim gibi estetik kriter değildi. Toplumsal psikoloji, sosyolojik açıklamaları mutlaka vardır. Ama estetik değildi. O başka bir vicdandı. Sanki, yani o şiirleri orada yapılan faliyetleri üstlenmek aynı zamanda oradaki direnişe omuz vermenin, güç katmanın başka bir yolu aynı zamanda. İkincisi ise, yine şiir dışı nedenlerle, şiirden konuştuğumuzda söz ediyorum, ençok orada şiir öne çıktı. Şiir dışı nedenlerle onu yedi kat yerin dibine batırmak isteyen çevreler çıktı. İdeolojik kaygılarla, yayıncılık kaygılarıyla, çevre kaygılarıyla ve benzerleri. Bu da büyük bir haksızlıktı. Ve dolaysıylai doğrusu 80'li yıllarda cezaevlerinde üretilmiş olan, kanımca direnişin estetik anlamda yeniden üretimi olarak değerlendirilecek bu çalışmalar doğrusu iyi bir ideolojik ve estetik eleştiriden geçirilmedi. Bu büyük bir şanssızlıktır bizim açımızdan. Tabi süreç farklı uğraklara evrildi ve dolaysıyla böyle bir hesaplaşma yapılamadan farklı şeyler yaşandı

-Bazıları artık neden yazmıyor ya da yazdıkları eskiden olduğu gibi neden ses getirmiyor?

-O zaman yazan arkadaşlardan kimlerinin neden artık yazmıyor oluşları ya da yeterince o zaman kadar etkili olmayışları. Doğrusu ben bunun son derece anlaşılır olduğu kanaatindeyim. İçeriden yazan herkesin, dışarıda da mutlaka yazması gerektiği gibi bir zorunluluk yoktur. Nitekim dışarıda olup da yazmayı bırakan epey insan var. Dışarıda olup da zamanında çok parlak etkili şiirler yazarken, artık öyle yazamayan insanlar olduğu gibi, cezaevi sürecindeki insanlarda da bu fazlasıyla geçerli. İçinde olduğum, iyi izlediğimi sandığım için söylüyorum; belki birkaç isim dışında, büyük çoğunluğu yazma eylemini sürdürüyorlar. Ve üstelik bildiğim kadarla söylüyorum. Genel anlamda yapılamamış olan, o dönemdeki estetik üretim, estetik eleştirisini insanlar kendi içlerinde yapmışlardır ve dolaysıyla birçok arkadaşımızın şiirinde belli bir evrilme değişme, bana göre önemli bir gelişme yaşanmıştır. Şiir beslenme kaynakları olarak genişlemiştir. Sistemin tutsak kılmak istediği, daha dar alanlarda, daha geniş coğrafyalara açılmıştır. Özel örnek babında söylersek, Nevzat Çelik'i kastetmiş olabilirsin burada, daha sonra yazdıklarının etkisi neden öncekiler gibi değildi. Buda biraz önceki yaptığım açıklama ile çok ilgilidir. Bana göre Nevzat cezaevinden sonra çıkarmış olduğu iki kitabında da, yine Kunduz Düşleri ve 2 de yayınladığımız yeni dönem şiirleriyle de cezaevi döneminden yazdığından kötü yazmadı. Az önce ifade ettiğimiz gibi şiirinin beslendiği alanlar, hayata dair, hayata ait alanlar çok daha genişledi. Şiir coğrafyası daha genişledi. Ancak 80'li yıllarda Nevzat'ın şiirinin -daha özelde söylüyorum- üstlenişi de, daha sonra yerin 7 kat dibine batırılmak istenmesinin arkasında şiire ait nedenler yok. Daha farklı nedenler, yani daha farklı nedenlerle oluşturulan abartılar vardı. Değilse belki daha az üretken olabilir. Ama Nevzat şiiri sürdürüyor, kanımca da şiirinin eleştirisini yaparak da bunu sürdürüyor. Şiiri artık yazamayanlar da yazmaya katlanamayanlar da çıktı aramızda. Geçen yıl Soysal Ekinci intihar etti. Ama son ana kadar şiir yazmayı sürdürdü.

-Yani cezaevi bir süreçti, bir edebiyatı olmalıydı, ya da edebiyata yansıması olmalıydı.

-Edebiyatı değil ama, edebiyata, sanata, hayata ve yaşamaya katkı sunan daha güçlü bir karşlığı olmalıydı kuşkusuz. Bunun çok olabildiğini sanmıyorum. Önyargılı ideolojik saldırılar da sakatlayıcı oldu bu noktada. Bizim yapmaya çalıştıklarımızsa yapılabileceklerin, yazılabileceklerin çok azına karşılık düşüyor ve ne kadar yetkin olduğu da tartışılabilinir. Belki zamanla, zamanla... Ama bu önemsenmeli; çünkü tutsak alışla birlikte ağır, en iğrenç biçimde teslim alış çabalarını sürdürüyor sistem. Binler, onbinler var cezaevlerinde; işkenceler, katliamlar ve kuşkusuz ki onurlu karşı koyuşlar, direnişler de sürüyor. Gelecek düşlerine ve projelerine katkı sunan müthiş bir direniş ve zenginlik var oralarda. Böyle bir yaşam pratiğinin, edebiyat ve sanatta da estetik yeniden üretim bağlamında kendi karşılığı oluşmaktadır. Bunu özlüyorum. Eğer yanılmıyorsam, kimi örnekler dışında şimdilik pek fazla örnek yok ortalarda. Olacağına inanıyorum. Dediğim gibi, bunu özlüyorum. Özellikle Kürt edebiyatına önemli bir katkının sunabileceğini umuyorum.

-Cezaevi konusu kendiliğinden açıldı, iyi de oldu. Tekrar başa dönmeden önce sormak istiyorum; cezaevi edebiyatı isimlendirmesi yanlış mı? Ben cezaevindeyken sürekli bir tekrarlama ne kadar ilerleticidir?

-Doğrusu, özgül durum nedeniyle böyle bir tanımlamanın son derece tehlikeli olduğunu yıllardan beri söylemeye çalışıyorum. Edebiyatın kendince yasakları vardı, yapılan bir şeyin öncelikle edebiyat olup olmadığı önemlidir, nerede yapıldığı değil. Dışarıda yapılan edebiyatın bir kısmı nasıl ki estetik örgütlenmenin yasallıkları bağlamında edebiyat değilse bu içerideki içinde geçerlidir. Ama bu tanımlamanın ideolojik deşifrasyonunu yaptığımızda gördüğümüz odur, bir dönem önü kesilmeyecek kadar yoğun bir edebiyat pratiği ''cezaevi edebiyatı'' tanımı içine sıkıştırılarak etkisiz hale getirilmek. ''Asli'' edebiyat içine algılanmak istendi. Oysa ki, insan hiçbir tanımın, hiçbir mekanın içine sığmıyor, yapılan edebiyat da öyle oldu. Böyle bir tanım içine sığmadı. Çünkü cezaevi ile sınırlı bir yazma pratiği değildi. Ama önyargılı eleştirilerin sakatlayıcı bir etkisi de olmadı değil. Yani yapılamadı, cezaevi gerçeğinde biriktirebilecek pek çok zenginlik edebiyata sanata yeterince kazandırılamadı.

''Ben cezaevindeyken'' tekerlemesine gelince, bunun son derece saçma olduğunu düşünüyorum. Fazlaca yapıldığını da sanmıyorum. Kimse için bir rant kaynağı olamaz cezaevi olgusu ve üstelik son derece toplumsal bir durum. Yapanlar varsa, olsa olsa içinde oldukları daha büyük cezaevinin farkında olmadan fiziki cezaevi günlerini kimi masa sohbetlerinde çereze dönüştürenlerdir ki, konumuz dışındadırlar. Değilse edebiyat anlamında bir cezaevi edebiyatı yapılamadı. Örnekleri çok sınırlıdır...

Şairin seyir defteri ( 3 )

İpi kopmuş uçurtma

uzun yolculukların halkıyım, görün

yurtsuzluğun rüzgarına tutunuşum bundan
bundandır her aşkı son bir yangınla yaşayışım
kürt sürgünü dağlarda her şarkıyla parçalanışım

eskidendi bilmezdim aşkı. öğrendim: görün

yola düşen her kuş sürüsüne katılışım bundan
bundandır çıldırdı ömrüm aşk ihtilali çağrısına
her yürekte bu çığlığa denk düşecek bir karşılığa

çok önceden yıktım ölümü kalbime, görün

korku düşse de kimi an sularıma ay bundan
bundandır ayışığı öptü yarasını dağyıldızının
sarısabır çiçeğiyle ağulanan şarkısını bir halkın

ateştir yakar dediler yaksın daha, görün:

dahası, onyedimde darağacına çıkışım bundan
bundandır geceleri kan sızsa da rüyama dağdan
yakar ateş erir kar güneşe çıkar kırçiçekleri o an

uzun yolculuğun hançeri yaşamım, görün:

siyanürü ağızda aşk gibi taşımak sırf bu yüzden
ölüme giderken boynumdaki bu kahkaha çiçeği
bundandır ömrüm artık ipi kopmuş bir uçurtma

bundandır ömrüm ipi kopmuş bir uçurtma artık

-Söyleşimizin bu son bölümünde, Mehmet Çetin'le Kürt edebiyatını tartıştık. Çetin, Kürt dili edebiyatı yapılma sürecine girildiğini söylüyor. Bu nedenle paniklemeye gerek olmadığını, nitelikli ürünlerin süreç içinde ortaya çıkacağını, önemli olanın sürecin başlaması olduğunu belirtiyor. ''Halka kavranmıştır. Üürn kanıtları da ortaya çıkmaya başlamıştır. Türkçede yansımaları daha çok olan bu büyük alt-üst oluşun Kurmanci-Kırmancki dille yapılan karşılıkları da oluşuyor. Artık, paniğe ve paniklemeye gerek yoktur. Edebiyat günlük hayatın mutlak anlamada karşılığı olmadığı gibi, böyle bir gereksinmeye de kurban edilemez. Bunu başka biçimlerde karşılamakta yarar var: günlük gelişmeye karşılık veren Kürtçe literatürü geliştirmek biçiminde vb.'' diyor Çetin.

-şiir ve romanın, öykünün dille çok bağlantısı var. Mesela şiir çevrilmez gibi bir yargı var. Kürt hayatına ilişkin imgelerin Türkçe ifade edilmesi bana çok zor gibi geliyor.

-Yazınsal pratiğin dille ilişkisi çok açık; bunlar dille örgütlenen insansal pratiklerdir. Ama ulusal bir yaşayışa ait imgelerin başka bir dille ifade edilemeyeceğine katılmıyorum. Biçimleri, duyarlık tarzları farklı olabilir, ama bu mümkündür. Ama kuşkusuz doğru bellediğim ise, o hayatın o dille estetik olarak örgütlenebilmesidir. Ve bu çok yakın bir hedef olmalıdır artık. Kendi payıma, epeydir böyle bir yazınsal pratiğimin olması ve Kırmancki'yi de yazıyor olmam ötesindei kurucularından olduğum Piya Kitaplığı'nda Kırmancki şiir kitapları da yayınlıyoruz. Bunu önemsiyorum.

''TÜRKÇE İÇİN ÇOK BEDELLER ÖDEDİM''

-Bu noktada bir şey sorayım; bir gün tamamen sadece kendi anadilinde yazmaya başlamayı düşünür müsün?

-Vallahi buna sömürgeciliğin psikolojik içselleşmesi diyebilirsin, ama Türkçeyi bırakmayı düşünmüyorum. Çünkü bu dili çok seviyorum.

-Eleştirmek için söylemiyorum.

-Rahatlıkla eleştirilebilinir. Bunun deşifre edilmesine ihtiyaç duyuyorum. Çünkü hissedişim şimdilik bu ve Türkç'nin bende neden vazgeçilmez gibi durduğu da bilinsiz istiyorum. Dediğim gibi; içselleşmiş sömürge epistemolojisi de olabilir bu... Ama düşünüyorum da: bu dil için de çok bedeller ödedim ben. Dayak da yedim, yıllar yılı kekeme de oldum. Ve gelinen noktada kendimi, meramımı ifade etmemin bir aracı oluyorsa, bedel ödediğim bu dili neden kazanıma dönüştürmeyeyim, üstelik seviyorsam.

ANADİLİ İLE EDEBİYAT YAPMAK TOPLUMSAL BİR SORUMLULUKTUR

Ne ki bir yazar, sanatçı için toplumsal ya da ulusal sorumluluktur ana dili ile edebiyat yapmak. Onun için olmazsa olmazdır. Yani Türkçe ile edebiyat yapmak olmazsa olmaz tarzda bir sorumluluk olarak yüklenilemez ama, ana dilimle edebiyat yapmak benim olmazsa olmazım olmak zorunda. Nitekim, Metris'te kalkıp 6 yıl Kırmancki çalıştım. Sadece gramatiğini anlamaya, anlatmaya çalıştım. Ve bu dille yazma çabamın arka planı bende budur. Birşey daha; az önce özgül durumdan söz etmiştim. Toplumsal ve ulusal süreçte, dönüp bakıldığında, sanatın hep değişik bir yorumu olmuştur. Ancak Kürt gerçekliğinde durum bu değildir. Bu çağrıyı yapan, bu hatırlatmayı yapan daha çok politik mücadelenin kendisi olmuştur. Yani bu da Kürt gerçeğinde sanatın öncü yorumu, sınırlı oluşu bunun yerine politikanın böylesi uyarıcılığı ya da sarsıcılığı bize özgü bir durumdur. Dolayısıyla Kürt edebiyatı sorununa yaklaşırken bu özgül durumların atlnamaması gerektiği kanaatindeyim. Ama moment şu noktada yakalanmıştır: Bu dille edebiyat, bu dille sanat yapılmak zorundadır. Yapılagelen denemeleri sevgi ile karşılamak gerekir ama bunların son derece yetersiz olduğunun altını çizmek gerekiyor.

-Kürdistan'da büyük bir alt üst oluş yaşanıyor ve bu sanata edebiyata, şiire yeterince yansımıyor. Hayat sanatın önüne geçmiş durumda, bunun sanata yansıması için ne gibi süreçlaerin yaşanması gerekir. Yansımamasının nedenleri nelerdir?

-Buna az önce değinmeye çalıştım. Bu bir durumdur ve tarih içinde benzeri özgül durumlar olanaklı. Ama dediğim gibi sürece girilmiştir, bunun bilinmesi gerekir. Yakalanması gereken ana halka buydu. Halka kavranmıştır. Ürün kanıtları da ortaya çıkmaya başlamıştır. Türkçede yansımaları daha çok olan bu büyük alt-üst oluşun Kurmanci-Kırmancki dille yapılan karşılıkları da oluşuyor. Artık, paniğe ve paniklemeye gerek yoktur. Edebiyat günlük hayatın mutlak anlamda karşılığı olmadığı gibi, böyle bir gereksinmeye de kurban edilemez. Bunu başka biçimlerde karşılamakta yarar var; günlük gelişmeye karşılık veren Kürtçe literatürü geliştirmek biçiminde vb. Nitekim o alanda durum hiç de iyi değil bana kalırsa. Dergilere üstünkörü bir bakış bile yeterli bunu görmek için. Sürece girildikten sonra - bu hep kışkırtılmalı ama- beklenen sadece bu dille edebiyat yapılması değil, iyi edebiyat yapılması olmalıdır. Dahası bunun ilk örnekleri oluşuyor. Murathan, sizinle yaptığı söyleşide 'niye Kürtçe rock yapılmıyor' diyor örneğin; doğru değil bu, iyi izlemiyor. Kürtçe müzik önemli bir safhaya sıçrıyor. Kürtçe rock deneyen ve kişisel beğenime hayli yakın duran birçok müzik grubu var.

Müzikte de sanatta da şiirde de bu dil kendisini örgütlemeye başlamış durumda. Sürece girildiğini görmek gerekir diyorum. Roman denemeleri de var. Ama yaşanan trajedilerle kıyaslandığında çok değil. Fakat edebiyat sanki günlük hayata karşılımış olarak düşünülmemelidir. Politik mücadeleye ivme taşıyacak, edebiyat pratiği, sanatsal pratik ihtiyaçtır belki. Ama politika bu konuda yardımı başka yazı çalışmalarında, makalelerde, incelemelerde beklemelidir. Ben bu konuda iyimserliğimi ve sürece girildiğini söylemeye çalıştım.

-Şöyle bir düşüncem var. Sen bu konuda ne söylersin öğrenmek istiyorum. Bu gün orada kavga edenler, bu kavga hafiflediğinde ya da bir biçimde sorun çözüldüğünde bazı insanlar bu işi yapmaya başlayacak diyorum. Biraz Yeni Ülke deneyimlerinden biliyorum. Böyle bir platform bulduklarında gazetecilik yapmaya başladılar ve öne çıkanlar oldu. Bu kavganın içindeki insanların arasında şair, romancı çıkacaktır gibime geliyır. Bunlar süreci doğrudan yaşadıkları için daha sağlıklı yansıtacaklar sanıyorum.

-Kuşkusuz. Bu kuşkusuz ki olacaktır ve Kürt edebiyatı, sanatı için müthiş bir kazanım olacaktır. Özlediğimi de eklemeliyim.

Aynı Yeni Ülke deneyiminden ben de bir tanıklığımı aktarmak istiyorum. O günlerde bir şiir yarışması düzenlenmişti. Ahmet Telli, Nevzat Çelik, Mustafa Doğan, Metin Sever'le bir jüri oluşturmuştuk. Çok önemli bir deneyimdi. Tabii biz jüri olmak kaygısıyla girmemiştik bu çalışmaya; bir toplumsal sorumluluk olarak görmüştük. Büyük acıların insanlarının, ürünlerini daha doğrusu ürün düzeyinde bunun örgütlenmesinin önü açılabilir mi diye düşündük. 2 bin küsür şiir gelmişti o zaman. Biz o dosyaların, o şiirlerin altında ezildik. Nitekim arkadaşlara önerdim; biz Metin'le jürilik görevimizden istifa ettik. Şunu söyledik ama orada: bu gönderilenler şiir olmak ötesinde bir şey, insan çığlıkları bunlar. Orada yakılan insanların çığlıkları, orada direnen insanların çığlıkları. Şiirler dağdan da gelmişti, evdeki mutfaktan da gelmişti. Yani hayatın ehr alanından insanların çığlıkları gelmişti. Bunları kalkıp derecelendirmek, şu iyi şiir, şu kötü şiir demek, böyle bir rolü zaten hiçbir zaman kendimizde görmek istemedik. Arkadaşlara -gerekçeli olarak- bütün bu çalışmaları bir kitapta toparlamalarını önerdik. Sonra, yapıldı sanıyorum.

Oradan bu yana anladığım bu benim: insanlarımızın şu an yazdıkları şiirler belki, belki romanlar, diğer sanatsal faaliyetler esas olarak hayat içindeki çığlıklarının ve direnişlerinin karşılıklarıdırlar. Bunlara estetik kriter ve kaygılarla yaklaşılamaz.

-En azından bu gün için..

-Ama yazmayı da, sanatı yapmayı da kışkırtmak gerekir. Yani bu sonradan yapılacak birşey de değildir. 'Mesele çözülsün, ondan sonra sanat yapılır' da denilemez. Politika, sorunu pratik çözümde belirleyicidir. Ama o insanların kendi psikolojisini, kendi yaşama biçimlerini, ilişki biçimlerini şekillendirmeleri gerçekten kültürel alandaki mücadeleden geçecektir. Dolaysıyla bugünden yapılması gerek yarına ertelenmeycek olan, 'dövüşenlerin aynı zamanda anlatmaları gerektiği' bir dönemdir. Kendini bir biçim ile edebiyata, sanata ayırmış olan Kürt arkadaşlarımızın da olmazsa olmaz olarak bunu görmeleri gerekir. Dili bunca yıldır yasaklanmış, yazılı bir kültür oluşmamış gerekçesiyle, Türkçe yazmayı sürdürmemelidirler. Bunca yasaklanmaya karşın kanıtlanmış bir şey var; dil insanın karşısındaki ile doğa ile ilişki kurmasının bir aracı aynı zamanda. İnsanlar bu dille doğuyorlar, bu dille ölüyorlar. İnsanlar doğuşlarını, aşklarını, düşlerini -insanlar içinde doğdukalrı dili biliyorlarsa, içinde doğdukları dili sevebiliyorlarsa tekrar, bu dille herşeyi yapma olanakları vardır. Teknik olarak eksiklikler giderilebilir. Dil kendisini estetik olarak çok iyi örgütleyebilir, buna şiddetle inanıyorum. Kendi pratiğimde olabilirliği noktasında beni ikna ediyor.

Söyleşiyi yapan: Hüseyin Kalkan

www.mehmetcetin.info

''ASMİN'' için yazılanlar: arşiv..

2011-07-13T03:37:00.000-07:00

Dorukta açan çiçek

Kitap, ''Artık uçurum değiştiren bir çığlık oluyor asmin, ki; Asmin dediğimiz suçludur. Şimdi, vur emriyle aramaktadır kendisini'' cümlesiyle sona eriyor.

...latım.'' ''Bilemezdi çünkü masallarda, romanlarda söylenceler ve öyküler ve şiirlerde yani insanoğlu elinin değdiği her yerde erkekler sürgüne, gurbete, serüvene, başka bir sevgiliye başka bir iklime, başka bir kente gider de beklemek hep insankızına düşerdi.'' ''Ölümyaralı, Asmin dediğimizdi/Çınar, bir yaprak daha'' dizeleriyle son bulan bu nefis öykü, neredeyse tek ve devasa cümlelik öykü, Mehmet Çetin'i anlatmak, tat alarak okumak adına, tek başına yeterli sanki. ''Aşkın coğrafyası hiçbir ölçekle açıklanamıyor haritalarda... aşkta olduğu kadar şiirde olduğu kadar koşuda da acemiyim, kendimceyim... Eksik sevdim, biliyorum. Ama kendimce sevdim açıklayamadım, kaçaktım.''

''Kararlıydım, öğrendim, korktum'' ve benzeri bıçaklar saplıyor Çetin, öykülerin durak yerlerinde. Asmin bir leitmotif. Sürekli var öykülerin satıraraları ve finallerinde, ''düşkırımı sonrasında, daha çocuktum... Anlayacaktı ki bir rehin ömrü yaşamaya devam edemezdim artık, katlanamazdım''.

H.Hüseyin ''Hep suçluyu asıyorlar/suçu asmak yok'' demiş. Çetin'in Asmin'i, ''Asmıştır kendisini özlemesinin ve sonsuz kez beklemesinin darağacına.'' Bu öyküde fazladan acıtıcı bir motif var. Benim yabancısı olmadığım ve bir insanın savunu gerekçesi adına kullanmamasını yeğledeğim bir motiv. ''İnanmayacaksın ama kurtulmasını istiyorum benden, diyecekti. İnanmazdınız çünkü çoğunlukla suçluydu karşınızdaki... yüreğime seslenen kuş birazdan yanlış bir adres olduğunu söyleyecek ve başlamadan bitecek bu ayaklanış... Şimdi bütün erkekleri suçluda ölüyordu yeryüzünün... bir suçlu da kötü hissedebilir kendisini... Kötüsünüz. Yanyana durup yanyana uzandıkça uzayan ve asla birbirine değmeyen iki çığlık gibisiniz... Kurtulamıyorsunuz birbirinizden.

...Uçurumkuşu kanadından uçuruma düşen serçe kuşu... Vur emriyle ardına düştüğü yüreğine, ''Ritsos'un, ''Aşk bir eski zamandı/nasılsa kalmış sözcüklerde'' dizesiyle Mehmet Çetin sayesinde tanıştım. Ve bir yanlışımı düzeltmek istiyorum. Çetin'in dorukta kalemine tanıklık etmek için, ''Asmin Dediğimiz Suçlu'dur Şimdi'' de yeterli; yalnızca daha önce adını vermiş olduğum öykü değil. Yani demem şu ki, bir tekini okursanız bu öykülerin, kitabın neden daha kalın olmadığını sorgulayıp üzülebilirsiniz.

Mehmet Çetin kadınsı bir erkek birey; bir erkek şair ve yazar.

Kitaplarını hemcinslerime öneriyorum. Neden mi? Müthiş bir tarihsel sancıyı, erkek kimliğine inat, vurguladığı için. Değil eşcinsel, biseksüel bile olmadığı halde yapabilmiş bunu. ''Bazen öyle çok acımasızsınız ki suçlunun arayıp sormaktan korktuğusunuz... sakınola sevmeyiniz çünkü bütün erkekleri suçludur yeryüzünün ve hepsi ölmek üzeredir.'' Çığlık çığlığa anlatmaya çalıştığım yalnızca bu; benim.

''Artık uçurum değiştiren bir çığlık oluyor Asmin, ki; Asmin dediğimiz suçludur şimdi/Vuremriyle aramaktadır kendisini.''

Mehmet Çetin'e teşekkür ediyor ve çoğalmasını diliyorum.

yazarı kim? bilen buyursun:)

|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||

Birbirini çoğaltıyor ölüm ve umut

Yine klasik öykü kalıplarının dışında gezinen, ''Anlatı''ya çok yakın bir çalışma... Mehmet Çetin'in yer yer destansı bir hava tutturduğu Asmin, Çetin'in şair kimliğinden önemli izler barındırıyor. Bir yandan sıcak bir kasırga biçim veriyor Asmin'e, öte yandan da soğuk bir ateş damgasını vuruyor.

Nedir Asmin? Kendi sesimizde boğduğumuz bir şarkı... Bir ayrılık şarkısının nakaratı... Anımsanmayı bekleyen... Irmakta boğulan çocuk çığlığı, yurdunu arayan... ''Asmin dediğimiz Suçludur şimdi. Vur emriyle aramaktadır kendisini...'

Mehmet Çetin birbirini ilginç bir biçimde bütünleyen toplam 10 öyküde bu soruyu ve yanıtları çoğaltıyor ve okuruna da bu çoğaltma eylemi için olanaklar sağlıyor.

Acının, ölümün, coşkunun, umudun çok uzaklardan bile duyulan, çoğalan çığlığı Asmin. Duymamanız mümkün değil!

2000'e doğru/Aralık'91

||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||

Direniş yılları

Siz Asmin'i tanıyor musunuz? Siz siz olun ''Tanımıyorum'' diyenlere inanmayın. Bakın Şair Namık Kuyumcu ne demiş onun için: ''Tutunabilseydim/Asmin'e gökyüzü armağan ederdim''. (Belki bir şarkı, Piya Yayınları, 1991) Asmin umut, inanç ve kavgadır. Ama en çok da ölüm. Yazar Mehmet Çetin 10 öyküsü ile Asmin'i anlatmış bizlere. O lirik ve yalın diliyle Çetin'in Asmin'i kâh yorgun çınarın altındaki yaralıdır, birazdan canverecek, kâh Delican'ın öfkesidir, süngülenecek.

Mehmet Çetin sanatçı kimliğinde şairliğin altını çizenlerden. Öykücülüğünü ise ''tali'' bir uğraş olarak görüyor. Haksızlık ediyor. Eğer okursanız kitaptaki ''Çınar bir yaprak daha'' adlı öyküde canverecek olan devrimcinin sevgilisiyle sevişme özleminin anlatıldığı satırları, okursanız ''Sufle sevgili, Alla Marcia''daki sevgiliyi, anlayacaksınız. Mehmet Çetin o yarışmalara başka adlarla yolladığı ve her karesinde ödül aldığı ''tali'' uğraşında başarılıdır.

Asmin, hani o azıcık daha uzansanız yakalayacakmış sandığımız şafağa sevdalı olanların kan, barut, işkence, inanç, ihanet ve umut dolu yılların öyküsüdür. Asmin dediğimiz biraz da Mehmet Çetin'dir. Onun kahramanları dirençlidir. Yaşamı yarın yokmuşçasına yudumlayanlardır. Eh, tabi ''Rüyakız''ların olduğu bir dünyada da öyle yaşanmalıdır, değil mi Çetin?

24-34 kasım'91/TEMPO

||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||

ASMİN

Mehmet Çetin'in öykü kitabı Asmin. Bir devrimcinin yaşanmış hayat öykülerinden çıkarak oluşturulan

kitap, geçmişte olup-bitenlere belirli bir açıdan açıklık getirdiği ve bu anlamda tanıklık ettiği için önemli. Bir çeşit tanıklı edebiyat ürünleri arasında sayılması gereken öykü kitabı Mehmet Çetin'in öfkeli anlatımıyla ayrı bir özellik kazanıyor. Geçmişe asıl şimdi bakılması gerekiyorsa Mehmet Çetin'in Asmin'i önemli.

Dünya kitap, Aralık'91

|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||

ASMİN

Yazarı: Mehmet Çetin

Yayınevi: Ataol

Sayfa: 112/Fiyat: 12.500

Kitapta, 1986-91 yılları arasında yazılmış on öykü yeralmaktadır.

Asmin de susar yer yer. Sessizlik: Sözün en sahih kipidir. Ancak konuşabilen susar. Suskuyu, soruların izdüşümü çoğaltarak yol alır. M.Çetin, ddeğişen bir insan normunu kendi gözlemleriyle ve onun yaşantısından alıntıların ötesinde ''iman'' etmeden moralite bir ifadeyle yer yer betimlemeler yapsa bile, öykü kişileri çevremizden insanlardır. Bazılarının soylarının tükendiği bile söylenebilir. ''Baba, ay hangi şeyin reklamı'' diye sorulabilen bir dünyada. Soylu insanlardan bir bölüğünün de düzeniçi midye kabuklarında pirinç taneleri olduğunu görsek ve bunun acısını yaşasak bile, insanın doğasında kusursuz insanın bulunmadığını bildiğimizden, öykülerin bazı yerlerinde gülümseyişlerimizi kırar atarız bizlerden uzaklara.

Asmin; bir devrin özetinin düşleridir. Düş; verimlidir. Düşüncenin başka bir biçimidir. Besleyicidir ve doğurgandır. Asmin, dağ doruklarında, o çetin koşullar içinde yaşayabilme gücünü gösteren çiçeklerden biridir. Dersim'i çağrıştırır.

Öyküler, sözcüklerin üstü kazınmadan okumaya alışkın olanlar için sıradan gelebilir ama, öykü okumayı bilenler için tad bırakırlar. Öykülerde; okuyucunun doldurabileceği alanlar vardır ki bunlar okuyanın öyküleri sürdürmelerine yardımcı olmaktadır. Ancak, b yoğun öykülerde sözcük kaynaştırmalarının fazla oluşu da ''yazınsal dil2' konusunda insanı düşündürmektedir.

Halil İbrahim Özcan

|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||

MAĞARALARIN SONU ASMİN

Hani mağaralar vardır, uzun sonsuz mağaralar. Kimseler cesaret edemez o mağaraların sonuna kadar gitmeye. Belki de bu yüzdendir; bu mağaraların sonu, binbir gece masalları'nın sonuna, mücevher sandıklarına, değişik zamanlara çıkar. Ürkünçtür, büyülüdür o mağaralar. Asmin dediğimiz, öncelikle böylebir mağaradır belki. Önüne durduğunuzda çeker; çağırır sizi içine içine doğru. Bir serüveni başlatacaksınız demektir bu; Zümrüdüanka eşlik eder size, bir ırmakla dost olursunuz; sürekli bir ırmak akar ardınız sıra. Bu ırmak kiminde Acheron'dur, kiminde Styks kiminde Munzur ya da Fırat... her biri yeryüzünü kendi akışlarıyla tanımlayan Asmin açıklamalarıdır. Mağaranın sonu Asmin'e çıkar; o doruk çiçeğine; erişilmez çiçeğe.

Mehmet Çetin'in Ataol Yyayıncılık'tan çıkan Asmin adlı öykü kitabında böyle on tane mağara var. Her öykü, bir mağara ve hepsinin sonu Asmin'e çıkar.

Ne Asmin'e ''Öykü'', ne Mehmet Çetin'e ''Öykücü'' demeye, gönlüm elvermiyor. ''Rüzgar ve Gül İklimi'' ve ''Birağızdan'' adlı şiir kitaplarıyla tanıdığımız şair Mehmet Çetin, yeni bir şiir ve yeni bir dil kurarak şiir serüveninde yeni bir sıçrayışı gerçekleştiriyor.

Asmin, öyküye ve öykücülüğe yeni bir tanım getiriyor. Klasik öykü kalıplarını kırıp yaşamdaki şiiri, düzyazıdaki şiiri bulmaya çalışıyor. Mehmet Çetin, öyküye ve öykücülüğe getirdiği bu yeni tanımla, aynı zamanda şiire ve şairliğe de yeni yaklaşımlar; yeni tanımlar getiriyor. Şiir, öyküyü, öykü şiiri tanımlıyor. Muhteşem bir karmaşa, muhteşem bir düzenlilik. Yıkıcı ve yapıcı; ikisi bir arada; anarşistçe düzenlilik. Asmin, yaşamın şiirini bulma yolunda roman, öykü, şiir ve tiyatro tekniklerinin, örnek bir dayanışma sergiledikleri bir alan oluyor. Bu noktada ''Sait Faik'in öyküleri ne kadar şiirse, benim şiirlerim de o kadar öyküdür'' diyen Edip Cansever'i anımsıyorum ister istemez. Ritsos'un ''Yaşlı Kadınlar ve Deniz''i, ''Dikkatli Ariostus''u, Adalet Ağaoğlu'nun ''Ruh Üşümesi'', Oğuz Atay'ın ''Tutunamayanlar''ı, Mehmet Fuat'ın Haziran ve Temmuz 1991 tarihli Adam Sanat Dergisi'nde yazdıkları geliyor aklıma.

''Kolay anlaşılmak değil, anlaşılmayı kolaylaştırmak'' gibi bir kaygısı olan ve bunu, daha önce çıkardığı iki şiir kitabıyla da ortaya koyan M. Çetin, Asmin'de bu tavrını daha da keskinleştriyor. Eserinin estetik düzeyinden hiç ödün vermeksizin, popülist kolaycılığa sapmadan, gerektiğinde dili bozarak, gerektiğinde zamanlarla oynanarak, gerektiğinde yoğun imgeler kullanak okuyucuyu anlamaya zorluyor.

Böylesi bir tavır, Ritsos'un sanatın amacı ve ahlağı olarak gördüğü; ''yeni yaratıcılar yaratmak'' yolunda da önemli işlevler üstleniyor. Asmin okuyucuya ''yeniden üretme''nin hazzını veriyor; her okuyuşunda, yeni tadlar, yeni keşifler yapabileceği bir alan sunuyor. Özellikle, ''Unutalım'', ''İnsan Dediğimiz Buluta mı Benzer'', ''Sufle Sevgili, Alla Marcia'', ''Asmin Dediğimiz Suçlu'dur Şimdi'' adlı öykülerde bu yüksek bir düzeye ulaşıyor.

Mehmet Çetin'in öykülerinin içinden hep bir ırmak akıyor. Baştan sona bir hüzündür Asmin. Bu hüzün ki büyük bir zenginliktir; bir ırmağı kollarının arasına alıp sevişebilmesidir insanın.

''kanın, ateşin ve seslerin böyle çömertçe kullanı-

ldığı böyle sorumsuzca kullanıldığı bir dönemde

herkesin şimdilik hakkı vardır hüzünlenmeye''

diyen Turgut Uyar'ın dizelerii bu yüzden çok yakışıyor Asmin'in girişine.

M.Çetin, ''Asmin dediğimiz Suçlu'dur Şimdi'' öyküsünde; ''Gecikiyorsunuz./Ben burada bekliyorum. Burada susuyorum. Gece başlıyor. Burada birazdan neler olacak... sormayıp geçiyorsunuz durmayıp geçiyorsunuz/Siz, ölümü ne sanıyorsunuz? Artık, uçurum değiştiren bir çığlık oluyor Asmin, ki;/Asmin dediğimiz Suçlu'dur şimdi/Vur emriyle aramaktadır kendisini'' diyor.

Gecikmemeyi diliyorum. Asmin'in bir an önce tartışılmasının, Türkiye Edebiyatı ve Sanatı'nın kazancı olaağını düşünüyorum.

Önder Kızılkaya

DEMOKRAT/KASIM'91

www.mehmetcetin.info

özgeçmiş: mehmet çetin

2011-07-13T02:58:00.000-07:00

|arşiv..|

Son 7 yıla yaslanan şiirlerinin bir kısmını 'Rüzgar/Ve Gül İklimi' adlı kitabında toplayan Mehmet Çetin, kendisiyle yapılan bir söyleşide ''Neden Rüzgar Ve Gül İklimi?'' sorusuna;

''Rüzgar/Ve Gül İklimi; çünkü, hepimizindi o sürmanşet ölüm günleri.. ve hiç de serin bir rüzgar değil, ülkeye bir uçtan uca kül ve kan dağıtan..yangınlar büyüten.. yakan bir rüzgardı. Bu; terördü, işkenceydi, her türden insanlıkdışılıkla kuşatılmaktı. Ve elbet ki akmadıkça hükümsüzdü ırmak..tarihsiz kalırdı ömür..ve demek ki aslolan ölüm ve kül savuran rüzgar değil, bu koşullarda da elegeçmez meterislere yakışan 'Gül ve İklimi'ydi. Demek ki gün gelecek, rüzgar değişecek ve ülke gül iklime kavuşacaktı. Boyun eğmemek, döğüşmek bu kesinlikteydi. Direnen gül inceliği ve iklimi de böyle bir çağrı/tavır kesinliğini ifade etmek içindi belki.. ay da sadece kitaba adını veren şiir özelinden yola çıkarak diyebileceklerim kısaca bunlar. Ama açıktır ki bu konuda sözü pek uzun tutamam. İyisi mi dili döndükçe şiirin kendisi bunu anlatmaya çalışsın.'' diye bir açıklama getirdikten sonra, ''içerden firar eden bir edebiyat var. Nasıl bir edebiyat bu?'' sorusuna da şöyle bir yanıt getirmektedir:

''Elbet ki başkaldıran.. kuşatılmış ama buna karşı duran bir edebiyat bu!

Şizofrenik parçalanma.. nevrotik inleme ve pişmanlık hummasının, yine terör ve işkence ve ölümün egemen kılınmak istendiği verili koşullarda, bu kuşatmaya boyun eğmeyenler yeraltından geçip dışardaki hayata en üst düzeyde katılırlarken, bu firar yerüstünde de yaşandı, yaşanıyor. Okul diye değerlendirilmesi gereken bir uzamda 'değirmen taşı'nın insafına kalmak istemeyenler konumlanışlarının gereğince bir edimde bulunmak durumundalar. Militan bir konumlanış, bireysel yetkinleşme -artı direnme ve yeniden üretimi yaşamın bu cephesinde ifadelemek gerekmişse, artık şiirler öyküyle romanla resimle karikatürle-...-de, duraksız firar edip duracağız demektir. Bu, söz konusu militan konumlanış ve yaşamın savunulmasının yazınsal/sanatsal sonuçlar oluşturmaya da başlamasıdır. Bu, önemsenmesi gereken bir kazanımdır, ve yetkinleştikçe daha bir boyutlanacaktır. Bu, özgül tarihsel periyodun özneleri, yaşadıkları sarsıcılığın tem ve izleklerine de yaslanarak, yazınsal/sanatsal sonuçları yerlerinden daha bir doğruluyorlar demek değil midir? Ve bu firar, yaşamlarının ve değerlerinin savunmasını ölümleri pahasına yapanlara yakışıyor.(...)

(...)

Özetle; çok anlamlı bir çabanın ürünü olarak anladığım içerden fiarar eden edebiyatı, tavır ve işlev bazında özzellikle önemsiyor ve yararlı buluyorum. Ne ki ayzılanlar, yazılacak olanların ancak küçük bir kısmıdır, ve bana kalırsa yetkin örnekler olmaktan da uzaktırlar. Ama arkadaşların 'esir' düşmelerine karşın teslim olmayışlarını önemsiyorum.

(...)

Biz, içerde/dışarda, aynı sanatsal tavrın ve kaygının sahipleri olarak; yığınlar somutunda kültürel motivasyonu sağlayıcı, mücadeleye ivme taşıyıcı, sanatsal düzelmde de kalıcı, yetkin, nitelikli ürünler vermekle yükümlüyüz. Geçmişe dönük tavrımız bilinçli bir seçimle benimseme/reddetmedir. Ve benimsenen temelliyişi hep daha ileriye taşımakla, gerektiği yerde de kopuşu sağlamakla sorumluyuz. Yerimizin ve kimliğimizin gerektirdiğince davranmak, kolaya kaçmadan ve estetik kaygıyı kesinlikle gözardı etmeden ısrarla çalışmak, emek yoğunluğunun sürekliliğini sağlamak durumundayız.

Öğrenmek bize yakışmalı, bunu hiç unutmayalım istiyorum. Aksayan yanlarımızla sürekli hesaplaşmak daha bir yakışmalı, ve bunu elden bırakmayalım istiyorum. Son olarak da, öğrenmek/hesaplaşarak, döğüşkenlikle inceliğin keşiştiği yerde birikelim.. amaçladığımıza yakışalım istiyorum.''

Özgeçmişi ve edebiyatı serüvenle ilişkin bir soruya da şu yanıtı verir M.Çetin:

''İzninle hazır bir yanıt vereyim. Çünkü şu sıralar çok güzel bir telaş içindeyim. Bu yanıtı yaklaşık bir yıl kadar önce (Kastedilen tarih Ağustos'1987 dir-BN) açlığın içinde yapılmış bir söyleşiden alıntılıyorum. Evet -diyorum- yazmaya içerde başlamadım. 70'li başlarında amatörce tiyatro yaptım ve oyun yazma denemelerinde bulundum. İlk şiirlerimi de o yıllarda yazdım. Bunlar politik bir tavır alışın, özelimdeki ilk yazınsal ifadelenişleriydi. Anlayacağın, şiirle okul atmosferinde değil, yeni kazandığım Marksist dünya görüşünün düşünsel yapımı biçimlendirdiği koşullarda uğraştım. Bu uzun sürmedi. 74'lerden itibaren daha farklı görev ve sorumlulukları sahiplendik. Yazma olayı yine sürdü. Ancak daha farklı düzlemde ve.. Sorunu kavrayış düzeyimdeki eksikliklere karşın, bu konudaki kimi yanlışları 80'lere doğru kısmen aşabildim. Yazın olayı -yine farklı bir düzlemde de olsa- gerçeğimde daha bir anlamlılık kazandı.

Cezaevindeki ilk şiirlerimi 4 aylık kesintisiz sorgu ve işkence sürecinden çıkıp soluk alır gibi olduğum an yazdım. Fakat bu da kısa sürdü. Çünkü sorgulama gerekçesiyle değişik dönemlerde defalarca cezaevinden elındım ve.. Cezaevindeki ilk üç yılım (Ki bunun 7 ayı aşkın bir kısmı fiilen işkencehanelerde olmak üzere) böyle geçti. Doğal olarak bu sürede şiir ve düzyazıları, işkence-sorgudan fırsat(!) buldukça birikim mantığıyla yazdım. Bunlar, yoğun emek ürünü olmayan, yaşanmışlığın zengin tem ve izleklerine yaslanma kolaycılığını seçen, estetik kuruluştan yoksun, daha çok duygulanımların hükümran olduğu, salt yaşamı ve değerlerimi savunma işlevli çalışmalardı. Kısacası, içerde yazmaya başlamak benim için zor olmadı, ne de şaşırtıcı.. Aksine, gerçeğimde ve ölüm/kalım günlerini yaşarken, anlatılmaz bir telaşla ve her fırstta yazdım, yazdım..

(...)

Sorun, 'NASIL'a verilecek yanıtta odaklaşıyordu. Artık kuramsal donanım sağlamaya, estetik kaygıyı ısrarla taşımaya, dil/söyleme arayışını sürdürmeye daha bir özen gösteriyordum. Ve bu çaba o günden bu güne -içerik adına popülizme, biçim adına elitizme ve formalizme ödün vermeme ısrarıyla- süregeldi. Henüz ve hep öğreniyorum. Çalışmalarımın donanım ve kavrayışımın, bu anlamda yazabileceklerimin gerisinde olduğu bilinciyle, öğrenmeyi sürdürüyor, öğrendiklerimi tartışmaya çalışıyorum..''

Belki biraz da bu yüzden,

''sevmek en iyi şimdi.. döğüşmek yine şimdi'' diyen M.Çetin, şiir ve düzyazı çalışmalarını bir dönem yayınlatmadı. Ancak son 4 yıl içinde şiir ve düzyazı çalışmalarıyla Türkiye'de; Temmuz, Düşün, Yaba/Öykü, Su, İmece, Yarın, Eylül, Gerçek Sanat, Y.Demokrasi, F.Sanat, Yeni Şiir, Türkiye Sorunları.. yurtdışında da; Tohum, Arkadaş, Parentez, Kırmızı-Karanfil.. gibi yazın/sanat/siyasa dergilerinde yer aldı.

Yayıma hazırladığı şiir dosyalarının yanısıra, öykü ve roman çalışmalarıyla inceleme-eleştiri denemeleri de bulunan M.Çetin, 1955 Tunceli-Ovacık doğumludur. Değişik il ve okullarda okuyarak tamamladığı ilk/orta öğreniminden sonra, yüksek öğrenimini yarıda bıraktı. Yasadışı politik bir örgtülenmede yönetici kadrolardan olduğu gerekçesiyle 1 Eylül 1981'de gözaltına alındı.. 7 ayı aşkın bir kısmı doğrudan işkencehanelerde olmak üzere, ilk üç yıl içinde defalarca cezaevlerinden alınarak sorgulara götürüldü.. hakkında ağır cezalar istemiyle pek çok dava açıldı..sonuçta 20 yıl hüküm giydi.

Cezaevinde 7. yılını tamamlarken, M.Çetin bu süre zarfında; Kayseri, Konya, Malatya askeri ceza ve tutukevlerinde kaldıktan sonra, daha sonra Metris Askeri tutukevi ve Sağmalcılar'da kısa bir süre tutulduktan sonra Bursa'ya sevkedildi. Ve 2 yılı aşkın bir süre bursa E Tipi Cezaevinde tutulduktan sonra, halen Bursa Özel Tip Cezaevi'nde bulunmaktadır.

sanırım Halit Bostancı.

www.mehmetcetin.info

Açlığın İçinden

2011-07-12T17:34:00.000-07:00

Mehmet Çetin'le açlığın içinden söyleşi

25 temmuz..
Halit Bostancı: Nicedir sözettiğimiz söyleşiye ancak bugün başlıyoruz. Ve işte, yeni bir açlık direnişinin üçüncü günündeyiz. Birçok 'açlık'tan geldik bugüne. Tek tek bunlar üzerinde konuşacak değiliz. Bu söyleşi de şimdiki 'açlık'ın ne güncesi ne de tarihçesi olmayacak zaten. Belki kimi kesitler verebiliriz. Örneğin; yeni bir direniş sıcağının zindanları sarmaya başladığı günlerdeyiz. Sağmalcılar, Malatya, biz.. derken, onuru ısrarla ayakta tutmanın, insanca yaşamanın ve gaspedilen kimi hakları geri almanın kavgası cezaevlerinde yeniden yükseliyor. Sorunlarımız aynı, ve doğallıkla çözüm için atılan adımlar da aynı.. Bu bağlamda, neden 'açlık', diye sormayacağım ama, bir sanatçı gözüyle bu 'açlık'ın anlamlılığı nedir, söze burdan başlasak, diyorum.

Mehmet Çetin: Açlığın anlamlılığı...
Ateşi ve kılıcı yetkinlikle kullanmış insanlık. Buna 'açlık'ı da eklemek gerek, diye düşünüyorum. Tarihin kanlı sayfalarının üstü kazındığında, bir tercih sonucu olarak değil ama, başka türlü başkaldırı yolları kalmadığında, insanların kendilerini açlık'la ortaya koyduklarını görürüz. İspanya.. İrlanda.. köylülerin tarlalarındaki kitlesel açlıkları ve ölümleri ve direniş... Çarlık otokrasisi zindanlarında açlığın başkaldırısı, Karagool Hapishanesi kadınlarının direnişi ve İrlanda zindanları, ve ölüm... Bu gibi tarihsel kesitlerde açlık kendini direniş olarak ifadelemiş.

İnsanlık, kendi bedeniyle giriştiği bu sarsıcı eylemi daha çok zindanlarda kullanmış. Bedenin suyu çekilen bir söğüt dalı gibi gibi kuruması, diş etlerinin geri çekilmesi ve gözbebeklerinin yuvalarını terk etmesiyle başlayan, ve sonunda bir tercih olarak adım adım ölümle sonuçlanan dehşetli bir serüven bu. Hayır, insanlık zamanla buna ''korkunç bir şey'' demekten de uzaklaşır olmuş. Çünkü bunu koşullayan daha korkunç ve daha katlanılmaz şeyler var... Açlık direnişinin kaçınılmaz olarak kullanıldığı ve hatta gencecik arkadaşların kendilerini ölümle ortaya koydukları sarsıcı günlerden geldik bu güne. Ve devam ediyoruz! ''Ya Kalküta'da barışı sağlarım, ya da alev alev yanarım kardeş kavgasının içerisinde'' diyen Gandi, ''barış'' çağrısıyla açlık grevindeydi. Sands'lar da ''Tiocfaidh ar ca'' diye... Biz de, ''beden eriten çığlık öderken ölüm kalım günlerinde'', bu direnişimizle bir şeyleri anlatabilmenin, yerli yerine oturtmanın çığlıklarıyız.

Sanatçı gözüyle neler demek gerekir, çok emin değilim. Daha çok eylem sıcağındaki bir insan olarak konuşuyorum. Savunduğum sanat, ''partizan'' sanat ise, konumlanışım da elbet ki gereğince olacak. Yaşadıklarımız bir başkaldırıdır ve buna denk düşen sanatın tavırsal karekteristiği de budur. Yazılacak... Sahibi olduğumuz hayatın şiiri, öyküsü, romanı da yazılacak ve...

HB: Tamam, bunu anlıyorum ve tanığıyım. Ki 'açlık' bir çok çalışmanda yaslandığın bir izlek. Daha kapsamlı bir çalışmandan da haberdarım. İnsanlık tarihindeki açlık direnişlerini kesitler halinde veren ''Açlığın İçinden Gül'' dosyandan sözediyorum. Niye ''Açlığın İiçinden Gül''?

MÇ: Bak şimdi, cennette zaten gülemezmişiz, arafta da gülünmez, ve cehennemde hiç!.. Bu yüzden ben de ''Açlığın İçinden Gül'' diyorum. İşin şakası bir yana, ''Açlığın İçinden Gül''ün gerçekliği ifade ettiğini düşünüyorum. Sevgili ozanımızın dediği gibi, ''Mesele esir düşmekte değil/teslim olmamakta bütün mesele''. İşte, özellikle zindanlardaki direnişlerin en yetkin şiirsel ifadelendirilişi bu. Gül'meyi böylesi bir direnme olarak anlıyorum. Ve bana dehşetli bir olay gibi geliyor. Ki, adım adım bilinçli bir tercihle ölüme gidiyorsun ve yetmez gibi gül'üyorsun... Dosyadaki bir şiirde şunları diyorum: ''açlığa yazılı alevgülleriz/temmuzda ağustosta/sıcak günleriz/gülünce/inan olsun bir başka güleriz''. Sözünü ettiğim gülmek bu.

Çalışmalarımda tanıklığını ifade ettiğin 'açlık' izleğine yaslanmam, hayatı sahiplenip savunma tavrımın bir gereği. Yaşadığımız bu, yaşanan ve kuşatıldığımız bu. Yoksamak niye? Nesnel gerçekliği sanatsal düzlemde yeniden üretirken, her cephede hakkını vererek yapabiliyor muyuz bu işi? Hayır, en azından ben yapabildiğimi düşünmüyorum. Yapabildiklerime kanmak istemiyorum. Nitekim, ''Açlığın İiçinden Gül'' dosyam da alçak gönüllü bir çalışma. Yaşanmışın yazan-sanat cephesindeki örgütlenişinde çok gerilerdeyiz henüz. Bunun temel nedenini...

MD: Durun biraz. Bu 'açlık'la onca ağır şey kaldırılmaz(!) Herhalde küçük sevinçlerden de sözedebiliriz bugün. Seninle bizimle birlikte basından öğrendiğin gibi, geçen yıl Yeni Türkü Şiir Yayınlarınca düzenlenen barış konulu şiir yarışmasında şiirin ''ilgiye değer'' bulunmuş, ve başarılı+ilgiye değer bulunan yirmi ozanın şiirleri Eylül ayında ''Barış Seçkisi'' olarak yayınlanacakmış. Yine -ve herhalde senin için çok daha anlamlısı- bugün 'Pir'imizin de onuncu yaşgünü. Açlıkta, tütün ve acılaşan su ile de olsa kutluyoruz.. Direnişin ilk günlerinde böyle küçük sevinçler tatmanın özel bir anlamı olmalı

MÇ: Haklısın. İyi de, arkadaş söyleşilerinde hep yaptığımız bir şey değil mi bu zaten? Şimdi ise daha farklı bir çabadayız. Yine de bir şiirimin ilgiye değer bulunması, ama daha da önemlisi Pir'imizin bugün onuncu yaşgünü yine direniş sıcağı içinde kutlamamız, onun o eşsiz gülüşünü savunuyor olmamız, kuşkusuz ki çok değişik duyguların keşiştiği, ama mutlaka ki direncimi de motive eden bir anlamlılık. Bu küçük küçük şeyleri hayatın içindeki yerleri kadar önemsiyor ve sahipleniyorum. Çlışmalarımda da bu tema ve izleklere yaslanabilmeyi özellikle istiyorum. Yenilmek biraz da bu küçük küçük şeyleri, içerde direnmenin anlamlılığında deltalamaktan geçiyor. Ama şimdi söyleşimizin mecrasına aksak daha iyi olur gibime geliyor.

2 Ağustos..

HB: Araya yoğun günler girince söyleşiye bir türlü devam edemedik. Açlık direnişimiz 13. gününü buldu ve diğer kimi cezaevlerinde de destek/hak alma açlık'ları başladı. Bir de ölüm orucu.. kısacası, açlık yangını sardı ülkenin zindanlarını. Şu an en az bin civarında arkadaşımız bunu yaşıyor. Ve dışarda ailelerimiz.. anneler, diğer sevgili yakınlarımız, en güç koşullarda olduğu gibi bugün de omuzbaşımızdalar. İki gün önce Adalet Bakanlığının önünde oturma grevi düzenlediler ve bakanla görüştüler. Bakan ailelerimize cezaevlerindeki yakınlarının 'yakalarını bırakmalarını' söyledi ve bizim içerde durmadan şişmanladığımızı iddia etti.

Güncele ilişkin bu kısa saptamalrdan hareketle sormak istediğim; bunca yaşanan, yazın-sanat cephesinde kendini ne ölçüde nesnellikle ifade edebilecek? Özel olarak da bu çağrının sahibi olanların olayı bu düzlemde sahiplenişlerini -daha çok cezaevindekiler gerçeğinde- nasıl buluyorsun?

MÇ: Şunu apaçık söylemek gerekiyor ki, 12 Eylül'den sonra yazar-sanatçılarımızın önemli bir kısmı dil tutulmasına uğradı. Yaşanan dehşeti yok sayarak, yine de toplumcu-gerçekçi(!) sanat yaptıklarını iddia ettiler. Bir kısmı egemen sınıfların ışıklandırdığı kulvarda savrularak bizim adımıza yine bize küfretmeyi amaç edindiler. Bir kısım demokrat sanatçı ise payına düşeni yüreklice sahiplenmeyi bildi. İşte bunlar bu dönemde nispeten en iyi ürünler veren sanatçılar oldular. Fakat şizofrenik parçalanmalar, nevrotik inlemeler ve pişmanlık hummasının şiddetle hakim kılınmak istendiği yazın-sanat cephesinde, yaşanana denk düşen direniş mevzileri oluşturulamadı. İnkar ve kaçışın temel dürtü olduğu bu alanda küçük küçük direniş odaklarını geçilmez barikatlara dönüştüren motivasyon yine cezaevlerinden geldi. Ve...

HB: İşte daha çok bunu sorgulayalım. Yaşadığından ve tanıklığından sözetsen bize..

MÇ: Elbette. Yukarıda verdiğim bir kaç kaba çizgiden sonra daha çok içerdeki oluşumları sorgulamak istiyordum. Çünkü yenilgiler tanıdık, ve direnişler... tükenmeler tanıdık. Ve yıllardır bize yüreklerini ödeyen anneler, sevgililer, o dünya güzellerini... İşkencelerle kuşatıldık, ve akran ölümleriyle... Yıkılmadık, geldik bu güne. Kuşkusuz yazınsal-siyasal ve benzeri pek çok alanda sonuçlar oluşturmak zorundadır bu yaşanmışlık. Ve kendini yeniden üreterek... Burdan uzun boylu sorgulayacak durumda değiliz olayı. Ancak, cezaevindeki yazın-sanat olayının gerçekliğini şöyle iddiasız bir gözden geçirmede bulunayım, istiyorum. İçerde oluşumun yedinci yılına giriyorum ve yakınlarda sevk edileceğimiz söylenen 'hücre tipi'ni de katarsak bulunduğumuz yedinci cezaevi olacak. Doğal olarak önemsenebilir bir yaşamışlığım-tanıklığım var.

Yoğun işkence-sorgu sürecinden çıkıp da cezaevlerine gelen binlerce insan, saf alışının gereği olarak bir yandan cezaevlerinde de yaşanan işkence ve yaptırımlara tavır almaya çalışırken, diğer yandan da yeniden üretimin telaşına düştü. Çünkü yaralar tazeydi ve kanıyordu. İçtenlik, bu yaralara kendini yeniden üretek sargı olmayı gerektiriyordu. Bu anlamda telaş mükemmel bir değerlilikteydi. Ne ki koşullar güç, olanaklar sınırlı, baskı ve yaptırımlar şiddetli, daha da önemlisi, bakış açıları sığdı. Ve bunalrın koşullamasıyla da direnme mevzileri genişlemek yerine daralmaya başladı. Ve sonunda gelip can alıcı bir noktada; neredeyse ancak fiili saldırılara karşı koyma, konumlanışın gereği olarak ayakta durma kaygısı ve telaşında somutlandı. Bu yanlıştı demiyorum, akisine elzemdi ve mevzilerin genişletilmesinde temel dayanak noktasıydı. Ancak, yetersizdi. Bu yetersizliğin üzerine girmenin perspektifi edinilemedi, sonuç alıcı yaklaşımlar bilince taşınamadı. Ve doğal olarak da 'okul' diye değerlendirilmesi gereken bu mekanda pek çok insan 'değirmen taşı'nın insafına kaldı... Burdaki sıcak bağlantı noktmız şu: Toplumsal bireyin yetkinleşmesi, direnme ve yeniden üretim gerçekliğinin yaşamın her cephesine dağıtılabilmesi.

Yazın-sanat alanında olayın ifadelenişi ana hatlarıyla şöyle ele alınabilir sanıyorum: O yoğun yaşanmışlıktan gelen, artı olarak işkence-ölüm-ihanet-direnme'ye fazlasıyla tanık olan birey, içine düştüğü özgül koşulların yoğun duygusal atmosferinde, yaşamı savunmayı ve direnişi çeşitli yeniden-üretim araçlarına dağıttı. Hevesle bir çok alana yöneldi. Örneğin, şiirde o sıralar mükemmel bir sağanak yaşandı. Neredeyse herkesin saklısında bir şiir defteri ve karalamaları vardı. Güzeldi... Bu en kötü koşullarda dahi bulduklarını ilgiyle okuyor, öğrenmeye çalışıyorlardı. Öğrenmek yakışıyordu bize, ve hayatı böyle savunmak... Ancak, yukarıda sözettiğim koşullamanın etkisiyle bu çok uzun sürmedi. Bir diğer olumsuz etken, ortak yaşayış ve davranış çizgisi oluşturmaya çalışanların bu ırmaklanışı sonuç alıcı bir yerde deltalayacak yeterlikte olmamalarıydı. Yapılamadı... Çünkü bunu yapacak düzeyden yoksunluk söz konusuydu. Böylece yine kolay olan tercih edildi; çabaların önünü açmak yerine, bunlar küçümsendi, yoksandı. Böyle bir kuşatılmışlıkta uğraşı verenler kimi kez yazdıklarını çizdiklerini saklamak durumunda bile kaldılar. İstek duyan kimileri de vazgeçtiler. Kısacası, içerdekileri oldukça dar bir alana -salt fiili direniş düzleminde- sıkıştırmak isteyen oldukça yasaklı baskı ve yaptırımlar karşısında, direnme mevzilerini toplumsal birey yaşamının diğer cephelerine yayamayan bu eksik kavrayışla buluşan yeni bir dönüm noktasına gelindi. İnsanlar, bu kadar çok şeye birden nasıl kafa tutacaklardı? Tuttular, ve doğrusu bu başlı başına ayrı bir sorgulamanın konusu. Ancak konumuzla doğrudan bağlantısı olan gerçeklik şudur ki, soruna ilişkin geneldeki tavır yanlışlığının ötesinde, bu duruma bireysel karşı koyuşlar fazla yaşanmadı. Bunca olumsuz etmenin yanısıra salt duygulanım ya da 'iman' gücüyle yazın-sanat faaliyetinin sürdürülemeyeceği açıktır. Bu alanda kafa tutmaya devam edebilmek için, gerekirse örgütsel politikalarla (politikasızlıkla) hesaplaşmak, sorunsala dair sağlıklı bakış açısı kazanmak, bireysel yeti ve mutlaka ama mutlaka kuramsal donanım, gelişmiş ve her an gelişmekte olan bir estetik beğeni gerekiyordu. Çünkü öncülük, sanatta partizan konumlanış, yaşanmışlığı fotoğraflamakla doyurulamayacaktı. Bunun böyle olduğunun az çok anlaşılması da, söz konusu dönüm noktalarında yeterince bilinçli ve sağlıklı olduğuna pek inanmadığım kopuşları getirdi.

HB: Toparlarsak?

MÇ: Toparlamaya çalışayım. Bu, oldukça uzun ve değişik yaklaşımlarla zenginleştirilmesi gereken bir sorun. Ancak durumumuz gereği eksik bırakarak devam edeyim. Yaşanan süreçte, bu alanda kafa tutmayı sürdürenler ne yaptılar? Doğal olarak devam ettiler. Hem de pek çok şeye; koşulların güçlüğüne, bilgi ve deneyim yetersizliklerine, desteksizliklerine, Latife'leşmelere karşı zorlu bir mücadele vererek. Bu direniş ve güzellik biraz da bize özgü. Başarıya yakın bir yerdeyiz. Buna şaşmamak gerekiyor. Ve işte bu noktadan sonra cezaevlerinde giderek mecrasını bulan yazın-sanat alanındaki ırmaklanış, deltasına kavuşmaya başladı. Türkü sesine kavuşuyor. Kimi arkadaşlar güzel haberler verdiler bize. Çığırını bulan bu çığı herkes önemle gözlesin derim.

9 Ağustos..

HB: Açlığın 18. günündeyiz. Ve henüz biten bir 'açık görüş' tufanının da son akşamındayız. Analar ve demokratik kamuoyu ve hatta Avrupa'daki ilgili çevreler... Söylenecek pek çok şey var, ne ki baştan da belirttiğimiz gibi süregelen açlık'ın ne güncesi, ne de tarihçesi bu söyleşimiz. Belki usulca bir yürek aralaması...

Kaldığımız yere dönecek olursa; sorunsalı genel hatlarıyla sorgulamaya çalıştık, ne ki senin özelinden pek söztmedik. Biraz da bundan konuşsak. Diyelim ki parçalanmışlıktan... Yine, cezaevine düşmeden hayli öncelere uzanan yazın-sanat ilgi ve uğraşından, oluşturduğun sonuçlardan... Bir de, dergilerde hayli geniş şiir ve düzyazı yayınlatmana karşı, tanık olduğum kadarıyla yayına hazır ''Rüzgar/Ve Gül İklimi'', '' Gül Tarafıyız Çağın'' gibi şiir dosyalarını neden artık kitapaştırmadığından... Haziran'dan itibaren bir dergide yayınlanmaya başlayan ''Partizan Sanat/Sanatçı...'' konulu araştırma ve yaklaşımlarından... Sözedeceğimiz çok şey var ancak...

MÇ: Ve ancak kısa kesitler verip geçeceğiz, değil mi? O halde bazı şeyleri belki başka bir söyleşi gününe bıraksak daha iyi olacak. Diyelim ki 'parçalanmışlık' olgusunu ve...

Evet, yazmaya içerde başladım. 70'li yılların başlarında amatörce tiyatro yaptım ve oyun yazma denemelerinde bulundum. İlk şiirlerimi de o yıllarda yazdım. Bunlar, politik bir tavır alışın özelimdeki ilk yazınsal ifadelenişleriydi. Anlayacağın, şiirle okul atmosferinde değil, yeni yeni kazanmaya çalaıştığım Marxist dünya görüşünün düşünsel yapımı biçimlendirdiği koşullarda uğraştım. Bu uzun sürmedi. 1974'lerden itibaren daha farklı görev ve sorumlulukları sahiplendik. Yazma olayı yine sürdü. Ancak daha farklı düzlemde ve... Sorunu kavrayış düzeyimdeki eksikliklere karşın, bu konudaki kimi yanlışları 80'lere doğru kısmen aşabildim. Ve yazın olayı -yine farklı düzlemde dile gelmekle birlikte- gerçeğimde daha bir anlamlılık kazanmaya başladı.

Cezaevinde ilk şiirlerimi dört yıllık bir sorgu-işkence sürecinden çıkıp soluk alır gibi olduğum an yazdım. Fakat bu kısa sürdü. Sorgulama gerekçesiyle değişik dönemlerde defalarca cezaevinden alındım ve... Cezaevindeki ilk üç yılım hep böyle geçti. Doğal olarak bu sürede şiir ve düzyazıları işkence-sorgudan fırsat(!) buldukça birikim mantığıyla yazdım. Bunlar, yoğun emek ürünü olmayan, yaşanmışlığın zengin tem ve izleklerine yaslanma kolaycılığını seçen, estetik kuruluştan yoksun, daha çok duyguların hükümran olduğu, yaşamı ve değerlerimi savunma işlevli çalışmalardı. Kısacası, içerde yazmaya başlamak benim için zor olmadı, ne de şaşırtıcı... Aksine, gerçeğimde ve ölüm kalım günlerini yaşarken anlatılamaz bir telaşla ve her fırsatta yazdım, yazdım... Hem de bunun bir alışkanlığa yol açacağını ve olumsuz etkilerini düşünmeye fırsat bırakmadan. Zamanla aşıldı bunlar. Birikimim, daha olgun çalışmaların akışını kolaylaştıran yatak olabildi ancak. Fazlası değil. Niçin yazdığımın ve ne yazdığımın, kimi eksikliklerine karşın, ayrımındaydım. Çünkü uzun yıllar mücadele sıcağındaydım, ve bu zindanda da sürüyordu. Sorun 'NASIL'a verilecek yanıtta odaklaşıyordu. Artık kuramsal donanımı sağlamaya, estetik kaygıyı taşımaya, dil-söylem arayışını sürdürmeye ısrarla özen gösteriyordum. Ve bu çaba o günden bu güne -içerik adına popilizme, biçim adına elitizme ve foramlizme ödün vermeme ısrarıyla- sürüp geldi. Henüz öğreniyorum. Çalışmalarımın donanım ve kavrayışımın gerisinde olduğu bilinciyle öğrenmeyi sürdürüyor, öğrendiklerimi tartışmaya çalışıyorum. İşte, sözünü ettiğin ''Partizan Sanat/Sanatçı...'' konulu çalışmamla öğrendiklerimi sesli olarak tartışmayı, cepheden atvrı savunan sanat çevremizin kuramsal temellenişine küçük bir adım olarak katkıda bulunmayı hedefliyorum.

Biliyorsun, ülkemizde üzerinde pek konuşulamayan bir sorun bu. Suskunluk kimilerinin işine geldi. Böylece kendilerini toplumcu-gerçekçi sanatçı olarak kabul ettirmeye, kurgusal, yapay dıyarlılıklarını içtenlik olarak, diz çöküp isyan(!) edişlerini de döğüşmek olarak lanse etmeye çalıştılar. Toplumcu-gerçekçiliğin temel ilkelerinden olan partililik ilkesii partizanlığı sürekli yoksayan bu küçük-burjuva/revizyonist çevreler dışında, devrimci saflarda da partililik ilkesine yaklaşımda, tam da revizyonistlerin dayattıkları içerikle buluşan sığ-sekter-normatif yaklaşımların etkisinin güçlü olduğunu söylemeliyim. Bu yanlışların aşılmasında herkesin, özellikle ilgililerin payına düşeni sahiplenmedikleri inancındayım. On yılı aşkındır ki, düşündüğüm ve kendim de doğru dürüst bir şeyler yapamadığım, ancak şimdilerde yüksek sesle düşüncelerimi açıklayabildiğim bir sorun bu. Attığım, çok küçük bir adım. Ancak sevincim o ki, ilgi gördü, tartışılıyor, ben yeni şeyler öğreneceğim ve bu çalışma bir kitap oylumunda okura daha geniş kavuşacak ve daha üst düzeyde tartışmalara yardımcı olacak. Umudum bu.

Hangi hayatın şiirine, hangi dilin sözlüğüne denk düştüğümüzü ve çığılığımızın hangi iklimin çağrıcısı olduğunu iyi bilmeliyiz, diye düşünüyorum. Çağın sanatı salt içerikle kurulmuyor. Estetik arayış ve kuruluşları yazınsal faaliyetimizin nabzı yapmak zorundayız. Bu alanda öncülük, örgütsel bildirgeler ve görevlendirmelerle değil, devrimci dünya görüşümüzün kazandırdığı perspektif, bilince çıkarılmış bir yantutarlılık, yazınsal yaratım somutunda ideolojik estetik bütünselliği ve sonuçtaki estetik dengeyi sağlayabilme ve tarihsel ilerleyişe denk düşen yeni çığırlar açmakla mümkündür vb. Sanatımızın işlevsel boyutluluğunu hakkını vererek anlamak ve ürünlerimizde hayat kazandırmak zorundayız, diye düşünüyorum.

HB: Biraz da senin somut ürünlerinden -örneğin, yayına hazır şiir dosyalarından- sözetsek...

MÇ: Değinmiştim, yazabileceğimin gerisinde şeyler yazıyorum henüz. Yayınlatma noktasında kendimce ilkeli davranmaya çalıştım. Son birkaç yıldır bu çalışmalarımı dergilerde yayınlatıyorum. Kitapaştırmaya gelince... Doğrusu bu konuda söylemek istediğim birçok şey var. Yayıncılığa damgasını vuran tecimsel kaygılar, çevrecilik ufuksuzluğu vb yığınla yanlış... İçerde biriken yığınla güzellik... Bu alanda da yayından dağıtıma dek yeni araçlar oluşturmak gerektiğini düşünüyorum. Verili olan bizim tercihimiz olamaz ve eşik aşındıracak değiliz. Kendi özelimde, uzun zamandır yayına hazırladığım çalışmalarımı kitaplaştırma şansını bulamadım değil. Fakat dediğim gibi, anlayışım gereğince ilkeli davranmaya çalıştım. Şimdi ise daha iyi olanaklar oluşuyor gibi. ''Rüzgar/Ve Gül İklimi'' adlı dosyamın yakınlarda kitaplaşacağını umuyorum. Ve sonra diğerleri...

HB: Sözümüz bitmedi. Ancak, söyleşinin bugünkü bölümünü artık bitirsek iyi olur. Ve bu direnişimiz sürdükçe -ve elbette ki gücümüz elverdikçe- bu söyleşimize sanırım devam edeceğiz. Konuşmaya değer daha çok şey var. Ben senin ''Rüzgar/Ve Gül İklimi'' dosyandan iki dizeyle bölümü noktalamak istiyorum.

''gelir gün değişir rüzgar ülkem olur gül iklimi

sahipleri tarih yazan gül yürekler iner dağdan''

Temmuz-Ağustos(tarih?)

www.mehmetcetin.info

iyiyim aslında: mehmet çetin

2011-07-12T17:13:00.000-07:00

iyiyim aslında

ömür, zaman çölü
sürekavında aşk seni bekler

görmedim diyemem: henüzdüm
aşka yaraşır bir ömürdü benimkisi
yaralı hayvanımla iz sürüp çölümde
vaha sandım kendimi iyiyim aslında
sen yürürsün tûba yürür gibi yürüyen
çölde yansa yaz kalbime solsa da güz
doğrulup aşktan bigüzel çirkin kaldım

ömür; zaman çölü
ağaç olur bozkır bekler

görmedim diyemem: üşürdüm
küle yaraşır bir ömürdü benimkisi
yangın çıkarmaktan geliyordum sanki
köz sanmalıyım kendimi iyiyim aslında
hayatla uzlaşmayan iç aynaydam uzanıp
gördüm çünkü dağ yollarında kayalaşan
sırrını araladım sysphous'un: bahtiyarım

ömür, zaman çölü
yaz ölünce nar saçılır güze

görmedim diyemem: üzgündüm
güze yaraşır bir ömürdü benimkisi
ki kopan her yaprakla çatlardı kalbim
nar sayabilirim kendimi iyiyim aslında
devrime yaz olmaktan geliyordum çünkü
akşam güneşini alıp göğsümün siper yerine
seyid'imin sözünden doğan kırmanç kaldım

ömür, zaman çölü
sen bakarsın ırmak akar

görmedim diyemem: ama uzatma
ölüme yaraşır bir ömürdü benimkisi
yarından bugüne bak işte yokmuş dün
uzatma sözü gelecekse gelsin çünkü gece
gelsin o tırpan ki düş gördü ömrüm: yaz
devrim gördü devrim oldu bu ömür, hey!
bak ki ırmak olup akmışım düşümle jazz

yaz: ömür, zaman çölü
görmedim diyemem: ama uzatma sözü
ölüme yaraşır ömürdü benimkisi, hepsi bu
düş sanmalıyım kendimi iyiyim aslında, iyi

mehmet çetin|ke ke me ce

Mehmet Çetin'le Diyarbakır ve edebiyat üzerine

2011-07-12T17:00:00.000-07:00

Yitik kültürlerin izinde estetik ve vicdani tanıklık

Diyarbakır'da çok önemli, etki pratiği zaman içinde daha iyi görülecek buluşmalar gerçekleşiyor..

''Diyarbakır Edebiyat Günleri'' kapsamında düzenlenen çeşitli etkinliklere katılan şair Mehmet Çetin, etkinlikler, sanat ve hayata dair sorularımızı yanıtladı. Etik ve estetik tutumuyla edebiyat dünyasında farklı bir yerde duran şair, edebiyat ve sanat heyecanını coşkuyla paylaşan gençliğin Diyarbakır'ın geleceğinin teminatı olduğunu ifade ediyor.

( -''Diyarbakır Edebiyat Günleri'' oldukça anlamlı bir kültür-sanat geleneği oluşturmaya aday gözüküyor. Bu yıl etkinlikler biraz daha geniş kapsamlı ele alınmış gibi görünüyor. )

-Diyarbakır'a festivaller ve ''Edebiyat Günleri'' dolayısıyla geliyorum. Son üç buçuk yıla yayılan bir gözlem sürecim var. Bu yıl özellikle daha iyimserim. Gecikerek söylüyorum. Çok önemli, etki pratiği zaman içinde daha iyi görülecek buluşmalar gerçekleşiyor Diyarbakır'da. Öncelikle bu buluşmalarda çalışan gönüllü gençler ve belediyeye teşekkürler. 90'ların başından itibaren soruna dair Türk edebiyatı ve diğer edebiyatlara dair ortaklaşabilecek etik-estetik tavırlara dair tartışageldiğimiz ancak ikna edemediğimiz pek çok edebiyatçının burada buluşmalar içinde, tartışmalar içinde şimdilik en azından vicdani gözükse de sonuçlarının daha kapsamlı etkiler üreteceğini düşündüğüm ikna oluşları en özel izlenimlerimden biri oldu. Bu ortaklaşmaların politikadaki pek çok açmaza ve yetmeze en azından metaforik bir olanak sunacağını düşünüyorum.

( -Etkinlik programının içeriği ve konu başlıkları oldukça zengin. Çok farklı temalar, kültürel yapılar ele alınmaya çalışılmış. Bu düzeyde geniş bir perspektife sahip etkinlikler çok fazla olmuyor. Bu yanı ''Edebiyat Günleri''nin sanırım en önemli özelliği. )

-Çok fazla dolaşıyorum. Böyle kapsamlı buluşmayı hem katılım hem konsept hem de hakkaniyet anlamında burası yapıyor. Bu yıl özelinde tarihten silinmek istenmiş bir tarihin izleri sürülüyor. Yaşadıkları topraklardan silinmiş kültürlere, halklara dair sunulan vicdani tanıklık Süryaniler, Ermeniler örneğinde olduğu gibi son derece önemli. Yitik kültürlere dair bu estetik ve vicdani tanıklık, bu yılki edebiyat günlerinin kanımca en önemli açılımlarından biri. Bunun yanı sıra Kürdi dillere dair yürütülen iç tartışmalar ve buluşmalar daha özel bir heyecanımız olarak not düşülebilir.

( -Programın konu başlıkları ve temaları açısından yetersizlikler göründü mü? )

-Bütün bu öneme, açılımlara gölge düşürmeden söylemem gereken bir şey de var. O da program kurgusundaki kimi popiler sorunlardır. Hangi saiklerle ya da hangi ihtiyaca cevaben bunlar yapıldı bilmiyorum. Ancak konseptin hakkaniyetini inciten ödünler olarak görüyorum bunları. Bunu da bir katılımcının naçizane eleştirisi olarak kabul edin lütfen.

( -Yoğun bir çalışma programına sahip olduğunu biliyoruz, yeni çalışmalar var mı? )

Türkçeden ve kısmen Hollandacadan Kurmanciye kimi çeviriler sürüyor. Yirmi yıldır anadilimle yazıyorum ve ilk kez bunları bu yıl kitaplaştıracağım. Yine ''Aralık Şiirleri'' isimli dosya yayına hazır.

Özgür Gündem/cenk ağcabey

www.mehmetcetin.info

''DÖVÜŞKENLİKLE İNCELİĞİN KEŞİŞTİĞİ YERİ ARAMAK''

2011-07-12T04:54:00.000-07:00

"Sonuçta gerçekleşen şu; kişi kendi firarını gerçekleştiriyor, önce bireysel düzlemde. Bu, esir düşmesine rağmen teslim olmayan insanın yaşama, direnme tavrıdır. Öncelikle budur. Çıkış noktasıdır. Sonrası da var. Sonrası bu firarın ustalıkla başarılmasıdır. Şimdi bu süreci yaşıyoruz.."Mehmet Çetin ''Cezaevi Edebiyatı'' nitelemesine karşı çıkıyor

Mehmet Çetin / Füsun Öztürk Baysan |1989 yılı..

Mehmet Çetin 34 yaşında, Uluslararası PEN ve TYS üyesi bir şair. Şiirin yan ısıra düzyazı, tiyatro çalışmaları ve oyun yazma etkinliklerinde de bulunmuş. Çalışmaları yurt içinde ve dışında çeşitli dergilerde yayımlanmış. Rüzgâr ve Gül İklimi ilk şiir kitabı 1988'de yayımlandı. 1 Eylül 1981'de tutuklanan Çetin, 12 Eylül 1989'da Bursa Özel Tip Cezaevi'nden tahliye oldu. Geçtiğimiz Eylül ayında Birağızdan isimli ikinci şiir kitabı çıktı. Çetin bu kitapla 1988 Enver Gökçe Şiir Birincilik Ödülü'nü almıştı. 8. Tüyap Kitap Fuarı'nda söyleşi yaptığımız Mehmet Çetin, cezaevlerinin edebiyat bağlamında henüz yazılmadığını söylüyor. Cezaevlerinde müthiş birikmeler olduğunu söyleyen Çetin, cezaevlerinin yazılacağına inancını da ekliyor.

-Mehmet Çetin'i daha çok son yıllarda şiirleriyle tanıdık. Yeni bir kitabınız çıktı. Cezaevine girmeden önce de şiir yazıyor muydunuz?
-Şiire cezaevinde başlamadım. Yetmişli yılların başında şiir, öykü denemelerim oldu. Tiyatro çalıştım. Oyun yazma deneyimlerinde bulundum. Bunlardan ikisi amatör tiyatro topluluklarınca sahnelendi. Ancak politik donanımımız 74'den sonra farklı bir mecraya akmamızı sağladı. O noktadan sonra yazı olayı yine sürdü ama, farklı bir düzlemde. O anlamda bir Mehmet Çetin olayı oluşmadı söz konusu yıllarda. Fakat ilgi düzeyinde, yaşamdan ve okunandan biriktirme düzeyindeki, şeylerin yeniden, söz konusu düzlemde ürüne dönüşmesi o yıllarda da sürdü. Fakat bu birikme ve ilişkileniş cezaevine düştükten sonra artık bir edebiyatsever olarak bu işle ilgilenme şansı tanımadı bana.
Nitekim 1 Eylül 1981'de yakalandığımda, ilk dört ay sürekli sorgulandım. Ardından 15 gün kadar bir süre cezaevi gözetim koğuşunda kaldığımda ki bu ölümlerden dönen, işkencelerden soluk aldığım küçük bir andı, o an hemen şiir ifadesini buldu yaşadığım süreç. İlk şiirim cezaevinde yeniden bu koşullarda yazıldı. Dışarıdaki son şiirim İrlanda'daki açlık grevi sürecinde ölen İRA militanlarına, Boby Sands ve yoldaşlarına ilişkindi. Yani o günlerdeki küçük denemelerim bunlar oldu. Fakat benim işkence-sorgu sürecim biraz farklı bir akarda seyretti. Üç yıl boyunca onbir kez cezaevinden alınıp sorguya götürülmem ve yaklaşık 220 gün dolayında bir süre sürekli sorguda kalmam demek oldu bu. Ve bu anlamda ilk üç yıl işkenceden, sorgulardan soluk alır gibi olduğum anlar yazabildiğim çalışmalarım çoğunlukla kötü çalışmalar oldu. Tavır anlamında iyi şeylerdi, ancak şiir de estetik bir olay ve doğal ki kendine özgü yasalılıkları var; yani tavır yetmiyordu. Bu anlamda söz konusu çalışmalarımdan çok azını ilk kitapta değerlendirdim. Sonrası devam edegeldi. Cezaevi koşulları değişti. Özellikle son yıllarda kitaba, dergiye kavuşmak, okuyarak birikmek, tanıklıklardan, gözlemlerden biriktirilenlerle kuramsal yanımı geliştirmek gibi aşamalardan sonra, nispeten beni de ikna eden şeyler ortaya çıktı.

-Önce tavır, sonra estetik kaygı. 12 Eylül sonrası yazılan şiirlerde, tavır daha çok ortaya çıktı. Bazı şairler, özellikle yeni şiir yazanlar bu dönemde kendilerini ''önceden politik mücadele yapıyorduk, şimdi onu yapamıyoruz, daha doğrusu onu şiirler yapıyoruz'' diyorlardı. Sizin için şiir ne ifade ediyor?

-Biraz geçmişe dönük olarak yanıt oluşturmaya çalışacağım. 80 öncesinde şiir de, düzyazı da yazdım. Ancak dediğim gibi bunlar estetik olarak örgütlenmekten, böyle bir kaygıdan çok, bir tavrı, bir gereksinim sonrasını ifade eden ve bu anlamda özel işlevi olan çalışmalardı. Bundandır ki, o dönem yazdıklarımı şiir, öykü olarak tanımlamıyorum. Daha özel kaygılarla oluşturulan şeylerdi. Cezaevi sürecinde sözünü ettiğim öncelikle ideolojik tavır olayı şöyle bir açıklamayı kendisinde içselleştiriyor sanırım; esir düşmüştük, teslim olmamamız gerekiyordu. Teslim olmamaksa, daha çok fiili olarak direnişi sürdürmek olarak kaldı. Uzun yıllar farklı cephelere yayılamadı bu direniş. Egemen güçlerin niyeti de buydu zaten. Düşünen, üreten, kendisiyle de hesaplaşabilecek, öğrenmeye, değiştirmeye ve dönüştürmeye yakın potansiyellere sahip insanların önünü kesmek zorundaydılar. Bu yüzden uzun yıllar dergi kitap ve hatta gazete bile okutmak istemediler. Bu kuşatmayı da yarmak gerekiyordu.
-Tam bu noktada, sizin için politik tavrı estetik kaygı ve donanımla birleştirmek gerekliliği düşüncesinde etkili olan neydi?

-Etkili olan birkaç şey var. Birincisi artık çok ciddi bir şekilde yazmak istiyorsun. Yani, her şeye rağmen. Şiirlerimiz aramalarda ele geçirilip yırtılıyor olsa bile. Siz artık içindesiniz. Biriktiriyorsunuz ve bu biriktirdiklerinizi yazıya, şiire döküyorsunuz. Bu öğrenmeyi de koşulluyor. Bu öğrenme süreci size söylüyor ki, bu iş öyle tavırla filan yetinemez. Tamam, bir çıkış noktasıdır bu, geldiğiniz kültür gereği bir çıkış noktasıdır. Ayrıca politik mücadeleyle ilişkili olarak sürmesi de olanaklı. Ama bu yine de kendine özgü bir alan. Kendi yasallıkları var. Bu kavrayış, okumayı, daha çok öğrenmeyi, artı olarak da, hesaplaşmayı koşulladı. Geçmişte ideolojik kaygı başat rolü oynuyordu. Yazdıklarınız, çizdikleriniz yeterli bir kuramsal donanımı, yeterli bir estetik beğeniyi üstlenemiyordu. Hesaplaşma ve öğrenme olayı bu gerçeği ortaya çıkardı. Önceye dair asıl eksikliğimiz ideolojik tavır, içerik olayı değil, alanın kendi yasallıklarını bilmemekti. Estetik beğeni yetersizliğiydi. Bir anlamda popülizmin hâlâ etkisini sürdürmesiydi ve bununla hesaplaşmanın gerekliliğiydi. Kuramsal donanımın sağlanmasıydı. Böylece yeterli bir tavır oluşmaya başladı.
Ben bu tavrı daha sonraki yıllarda şöyle anlamaya çalıştım; ideolojik-estetik bütünselliğin ve sonuçta estetik beğeninin yaratılması bizim yeni yazım-sanat çabamızda esası oluşturmalıydı. Bunu ben daha çok, dövüşkenlikle inceliğin kesiştiği yeri aramak, olarak tarif ettim. Döğüşkenliği ideolojik tavır, inceliği de estetik beğeni gelişkinliği, kuramsal donanım olarak anlıyorum.

-12 Eylül'den sonra binlerce insan cezaevlerine girmek durumunda kaldı. Bu, insanların bazıları çeşitli sanat dallarında ürünler verdiler. Öyle ki ''Cezaevi Edebiyatı Sanatı'' olarak da nitelendirildi. Bu nitelendirme olumlu olumsuzu içinde barındırıyordu. Sizin bu konudaki düşüncelerinizi öğrenebilir miyiz?

-Kuşkusuz ki cezaevi koşulları duyguların, duyarlılıkların derinleşmesi bakımından çok özel bir mekân. Ve bu anlamda duyguların çoğunlukla yetkin bir şiir, öykü, roman disiplini bulamadan kendilerini o tarzda ifade etmeleri de söz konusu, tıpkı yetkin düzeyde kendilerini ifade edenler de olduğu gibi. Yoğun duygular, yoğun yaşanmışlıklar, tanıklıklar var. İnsanlar gerçekten mekâna sığmıyorlar. Mekâna sığmayanlar da firar etmek zorundalar. Kimisi yeraltından firar eder, kimisi yerüstünden. Sonuçta ben ''Cezaevi Edebiyatı-Sanatı'' olarak tanımlanan olaya kavram olarak karşı çıkıyorum. Kuşkusuz ki, iyi niyetli yaklaşımları yargılamıyorum ama ideolojik önyargılar, çevre, yayıncılıkla ilgili kimi kaygılar sonrasında önünde durulamayan bir şeyin kategorik olarak bir yere oturtulması ve orada daha zararsız hale getirilmesi gibi bir çırpınışla kimi tanımlamalar geliştirildi. Böylesi bir kullanıma karşıyım. İçerik anlamında da karşı olduğum yanlar var. Çünkü olayı bir firar olarak anlıyorum. Yani cezaevinden firar eden şiir, öykü roman var, karikatür, resim var. Müzikte bile firar var. Bu ilgiye değerdir.

Sonuçta gerçekleşen şu; kişi kendi firarını gerçekleştiriyor, önce bireysel düzlemde. Bu, esir düşmesine rağmen teslim olmayan insanın yaşama, direnme tavrıdır. Öncelikle budur. Çıkış noktasıdır. Sonrası da var. Sonrası bu firarın ustalıkla başarılmasıdır. Şimdi bu süreci yaşıyoruz. Yani bu tartışılıyor. Bu tartışmada elbette kendimize ve başkalarına dönük diyeceklerimiz var. Yazılan, üretilen sanat, edebiyat düzleminde söylüyorum bunu, bulunduğu mekandan, diyelim ki cezaevinden, diyelim ki bir ülkeden firar etmiyorsa, gidip yeryüzü kalabalığına karışmıyorsa, böylesi evrensel bir mecraya akmıyorsa, böylesi bir kaygıyı taşımıyorsa, zaten iyi bir sanat ürünü, iyi bir edebiyat ürünü değildir. Dolayısıyla bu firar durmaksızın gerçekleşmek zorunda. Kimi insanlar da cezaevinden firarı artık fazla görmesinler bize, yargılamasınlar. Bu firar bir haklılık ve kazanımdır. Bundan mutluluk duymak gerekiyor. Yoksa ‘cezaevi edebiyatı’ vs. diyerek, zararsız hale getirmeye çalışmak çok anlamlı gelmiyor bana.
Sosyal devrim mi, sosyal reform mu tartışmasının yeni ve zengin içerikliklerle yeryüzü sınırlarını dinamitleyen yoğunlukta yeniden yaşandığı günümüz dünyasında, çıkış noktası haklılık, direniş ve ütopyayı yitirmemek olan yeniden üretimlere karşı daha sevgiyle yaklaşmak, hepimizin kazanımı olacaktır. Bu unutulmamalıdır.

Adımlar, 19 Kasım'89
www.mehmetcetin.info

Komünist bir önderin yaşamı: Mehmet Çetin-Ahmet Cihan

2011-07-04T03:50:00.000-07:00

Belge Yayınları 12 Eylül karanlığının dağıtılmasına mütevazı bir katkı sunmayı amaçlayan yeni bir kitap yayımladı. Yazar Mehmet Çetin ve Ahmet Cihan’ın imzasını taşıyan “Süleyman Cihan, Komünist bir Önderin Yaşamı” adlı kitap ‘Süleyman Cihan’ anısına hazırlanmış. Kitap ayrıca 12 Eylül darbesinin kayıplarına, “imha edilmesi gereken komünistleri”ne dair tanıklık sunuyorlar.

12 Eylül darbesinden sonraki ‘sürek avı’nda, ‘vur emri’ ile takip edilen Süleyman Cihan da gözaltına alınıp katledilen devrimcilerden sadece biri. 30 yıl önce, yani 29 Temmuz 1981'de gözaltına alınan Süleyman Cihan'ın cesedi, ailesine bile teslim edilmemiş, ailesinden ve arkadaşlarından kaçırılarak kimsesizler mezarlığına gömülmüştü. Süleyman Cihan, devlete göre “imha edilmesi gereken bir komünist”ti! Ailesine 3 ay sonra söylenen ise “Süleyman Cihan'ın kendisini bir binadan aşağı attığı” yönündeydi. Devlet gözaltına almış, sorgulamış; sorgusunda ser verip sır vermeyen bir komünisti işkencede tezgâhında katletmişti.

Süleyman Cihan'ın yaşamı
Kitap özetle Süleyman Cihan'ın içine doğduğu sosyo-kültürel ortamı, aile çevresini, çocukluk ve ilk gençlik yıllarını, aşklarını, dostluklarını, o yıllardaki sosyal ve kültürel faaliyetlerini, yakalanışını ve katledilişini içeriyor. Cihan'ın öldürülüşü ile ilgili soruşturma ve kovuşturmaya yer olmadığı yönündeki dosyalar da bu çalışmanın belgesel kanıtlarını oluşturuyor.
6 Mart Pazar günü Taxim Hill Hotel’de kitaba dair bilgilendirme yapan Çetin ve Cihan, kitaba dair “Bir 'kan davası' değildir ardında olunan; nice devrimci gibi, Süleyman Cihan'ın da hayatını adadığı 'adalet ve hakkaniyet' talebidir öncelikli olan” diyor.
kaynak: Serhat Boztaş

SÜLEYMAN CİHAN
KOMÜNİST BİR ÖNDERİN YAŞAMI
AHMET CİHAN
MEHMET ÇETİN
2. BASKI
2011
BİYOGRAFİ
336 sayfa
SATIŞ FİYATI: 20,00 TL
DVD eki var
www.suleymancihan.com

soluyorum: mehmet çetin

2011-02-23T04:35:00.000-08:00

soluyorum

avluda soluyordu su:

soluksuz kalıyordu kekeme
kokunu soluyordum ardınsıra
sigaranı içiyor teselli yerinden su
yıkanmıyor ki solsun istemiyor kokun
ayrılıkla solan uzak yurdunu soluyorum

soluksuz kaldım seni seslenip sesime gittin diyorum;
âhımı avuçlarıma akıtıp gittin avuçlarında soluyor vedâ
mecrasız kaldıkça akmak istiyor ardınsıra yoruldukça sol
solsoluğa çalıyor telefon rahatsız oluyor su o sarmaşıktan
indirmem gerek gözlerimi gittiğin uzak sağanaklardan çağır-
mam gerek kalbinin ağlarına terkettiğim çocuğunu susturmam

zakkumsan gölgemin suskunluk ağında zehrolduğunu
telefondaysan soluğunu duymam gerek cümlenin nasıl
kurulduğunu ve nasıl aşk dendiğini birine sormam gerek
ben yokum demeyi keşmir dağlarına çıkan bir sarmaşığım
kendime sarılıp ölüyorum solup susuyorum demeyi bilmem

bilmem gerek ki ben soluyorum
solduğum yerde susuyor su gitmiyor-
um hiçbir yere ne telefona ne de defor'a
gitmiyorum hiç yere. soluyorum sustuğun yerde
güz oluyor unuttuğun yaz kurêderşi sanıyorum ben
terkedilmiş kırlarda kendi kokusuna boğulan ot oluyor-
um. güz mü gelmiş soluyor su aşk bıçağıma soruyorum

sol
la sol mi ihtilalim
terkedip gidenin müziğini soluyorum
ardınsıra klam okuyor su diyorum yazılmamış
en acemi aşk şiirini sarmaşığın dallarında kuru-
tuyorum. kurudukça soluyor su soldukça siyanür-

-sularına terkedilmiş kunduzun aşk ağusu oluyorum

ki ol diyorsun sen başka bir rüya görüp geliyorsun
eğilip göğsündeki kırmızı kuşu ağzımda uçuruyor
öl diyorsun. şaşkın bir bademağacı bile
değilsen yan demek istiyorsun öl
diyorsun. bu müzikle mi
sol karanlık bu çirkin bu kekeme yüzümle mi

öl diyorsun vişnekunduz içerken de öl diyorsun
gosbel dinliyor yazeskisi saçlarıma dokunup öl
diyorsun çocukluğumdan kalmış o en eski
en acıyan yerinden öpüyorsun mezramı
avlunda solsun su ağzıma öl diyorsun

ö l m ü y o r u m
sol...
sol..
sol!

mehmet çetin

KeKeMeCe: Mehmet Çetin

2011-02-16T04:35:00.000-08:00

''KeKeMeCe'' M. Çetin'in altıncı şiir kitabı. ( Ağustos, 2000, Piya ). Daha ilk başta kitabın adı, dikkatleri kendi üzerine çekiyor. Bu adın Ahmet Telli'nin ''keko'' ve ''M.Çetin'' sözcüklerinden türettiğini öğreniyoruz: ''Etno hüzünler ve kekomeçe'' ( Kekomeçe, A. Telli ). Kitabın ilk şiiri, ''KeKeMeCe''yi bir yer ( bölge ) adı gibi duyumsatır: ''burası kekêmeçe ıssızlığı / kurederşi, dokuzyüzellibeş'' ( Yola Düş ). Gerçekteyse buranın tarihsel bir olgunun dile getirildiği bir yer olmadığını, fakat, şairin kendi doğum tarihini kullanarak, uzaklaştırma tekniğiyle şiirlerine bir başlangıç noktası oluşturduğunu fark ederiz. Bu başlangıç noktası şairinde içinde biçimlendiği bir coğrafyadır. Bu coğrafya çocuklarının, bildiğimiz gibi, asıl yarası iki dil arasında doğmanın
neden olduğu ''dil yarası''dır. KeKeMeCe'nin asıl içeriğini bu yara oluşturur:
''Çocuk, diller arasında unutulmuş
çığlıktı ki kekeme kaldı o günden
o güzden bu güne kalırım kekeme''
Bu içeriğin tek sözcükle kapakta somutlaşması bir raslantı değildir. Tekniksel kaynağını
Nıetzsche'nin ''Şairin dili kekeme olmalıdır.'' sözünden alır. Kitap boyunca da kekemeliğin
nedenlerini açıklayarak karşımıza çıkar. Şairin, Niçhe'nin sadece dil felsefesine değil, onun yaşam hakkındaki önerilerini de ( ve bilgi ermişleri olamıyorsanız, hiç değilse savaşçıları olun. Onlardır, bu ermişliğin yoldaşları ve müjdecileri.) kendine kılavuz edindiğini görüyoruz:
''...jazz eşliğinde ışık yangını
hale olup haralenmiş gözlerle
müjde oldum yollarına rüzgarın.''/yola düş).
Onun yaşadığı coğrafya, acılarıyla, unutulmuşluklarıyla ona bu görevi vermiştir. O, herşeyden
önce zorunlu göçlerin oluşturduğu ''iç sürgünlüğü'nün trajedisini dile getirir. Bu dile getiriş terk
edilen yitik dünyaya dönüşlerle gerçekleştirilir:
''ayrılıklarla solan uzak yurdunu soluyorum''
M.Çetin terk edilmişliğin, unutulmuşluğun bilincindedir. O, herşeyden önce bu unutulmuşluğa,
terk edilmişliğe karşı çıkar:

''babamdı kovdular işte gelip öldü sürgünde
ben unuttuktan sonra kim hatırlar ki babamı''
Bu iki dize ''KeKeMeCe''nin kitap boyunca çeşitlenen tohumu niteliğindedir. Toplumsal olan
trajik olgular bireysel olanın içinde eritilir.
M.Çetin, yaşanılanlarla yaşanacak olanlar arasındaki köprüyü masal tekniğiyle kurar:
''belki rüya idi gece''
''(...)gördüm: güze yürüyen beden içinde
portakal çiçekleri idi açılan bir çift göz
gibi iki okyanus idi yan yana öyle derin''
Bu masal tekniği onu dilin mizahına götürür. Bu mizah, güldürme amacıyla değil de trajik olanın
yanında vurucu bir güç olmakla birlikte okura da rahatlatıcı bir soluk aldırır. Onu yaşamın ağır
yükünden kurtarırken kendisi de kekeme dilin oyununa dönüşür:
''hepimiz ölcez
kalbimizle, hey!''.

''nasıl yanayım sana a aysalak baksan yazıma
öpim senin aşkını a aygörmemişim a aysalak''
M.Çetin'deki sesçilik, ritim kaygısıyla değil, imgesel işlevsellikle ilgilidir. Sözcükler, ses
grubu oluştururken şiirin çağrışım alanını genişletir:
''ömrüm geçiyordu ahh ile hah arası
su sesi sır gecesi suss müziği ile
kırdan kırımdan ile kırkımdan''

M.Çetin'de doğa ile doğal olan iç içedir. Sertliğiyle, acımasızlığıyla, güzelliğiyle çizilen doğa
görüntüleri insandan doğaya ya da doğadan insana bir etkileşim içinde anlatılır:
''gece orada çoğalıyor zaten ve ay
düşünce ölümü dağ eteğime''
...''dünya değişmiş ki değişmişim bulutlar değiştikçe''(piya'dra)
Bu etkileşim mitolojik olanla buluşur zaman zaman. Bilindiği gibi doğa vahşiliğiyle, korkunçluğuyla doğaüstü güçlerini de yaratır insan zihninde. Doğanın ıssızlığını, sessziliğini bozan sesler cin-peri düğünlerine dönüşür, korkunç olan güzelleşir bir anda. Biz de bu güzelliği yine bir şiirde noktalayalım:
''kabusumdan çık bir el dokun rüyama
en olmadık yerde bir kavak esintisi
ile turunç kokuları içinden gel
çocukluğa gel kayakınası ol
uzak mezralarda cin-peri
düğünü, belki...''(cin peri düğünü)

Not: Yazarı bilinmiyor. Bilen söylesin:)

eşkâlin dağlara: mehmet çetin

2011-02-16T03:52:00.000-08:00

eşkâlin dağlara

eşkâlin dağlara yakıştı, adın çocuklara

estin içten sevdin narkırmızı döğüşken
aşkın hüzün ülkesi dedin sürgüne elbet
newroz ateşiyken akadaşımken ölürken
sevdiğimiz şarkılara birağızdan hasret
eşkâlin dağlara yakıştı, adın çocuklara

andımıza kaldı özün uçurumkuşlarıyla
gittin de mecranda bunca ırmağı hırçın
bunca yangınla akranlarını bu sevdayla
ölümyaralı yurdunun çağrısına bıraktın

eşkâlin dağlara yakıştı, kavgaya da adın

mehmet çetin

Bursa Özeltip Cezaevi, 1987

viva kominya: mehmet çetin

2010-10-03T15:09:00.000-07:00

viva komünya

boğazım kirlenmiş
sesim de öyle, söz de
camdan yansıyor güneş
hayat da öyle: yansıma

aldanır, yansıması kalır

aldanır: aşklar geyiğine
ayaklanış ve yenilgiye
ağaca ve gölgeye
suya ve çöle
yeryokistan’a
güle ve bülbüle
şiire hatta şarkıya
beatrice ve gastrite
acıkmış kaç mideye
gülümseyen gamzeye
ne yurt ne yurtsuzluğa

viva gitmek viva komünya

mart’01, istanbul

mehmet çetin

http://www.mehmetcetin.info/

Dérsim'in Yası Hâlâ Tutuluyor

2010-10-03T14:44:00.000-07:00

Mehmet Çetin ile Söyleşi / Roni Yıldırım

CHP’li Onur Öymen’in 10 Kasım 2009’da, Kürt sorunun çözümüne dair Dêrsim 38 katliamı yöntemini önermesiyle, 70 yılı aşkın bir süredir tabu olan bir mesele daha tartışmaya açıldı. Konuya ilişkin ilk kez kapsamlı konuşmalar yapıldı, yazılar yazıldı ve yeni mağdurlar hikayelerini anlattı. İşte yazar Mehmet Çetin, bu tartışmaları içeren yazıları ‘Yas Kitabı / Dersim 38’i Yazdılar’ adlı kitapta topladı. Yazar Çetin’in amacı, kamuoyunun konuya dair bilgilenmesine katkı sunmak. Kitapta; geçtiğimiz aylarda yaşamını yitiren yazar Evrim Alataş’tan Cengiz Çandar’a, İsmail Beşikçi’den Hasan Cemal’e kadar birçok Kürt ve Türk yazarın yazıları yer alıyor. Yazar Mehmet Çetin ile Yas Kitabı’nı konuştuk.

Neden Yas Kitabı?
Kitabın girişinde „cehennem, acı çektiğimiz yer değildir; acı çektiğimizi kimsenin duymadığı yerdir“ diyen Hallac-ı Mansur, neredeyse bin yıl öncesinden Dêrsimlilerin, en azından son yüz yıldır yaşadığı derin yalnızlığı tanımlıyordu sanki, derken de bunu anlatmaya çalışmıştım aslında. Yani sözlükler ‘yas’ için “ölüm veya bir felaketten doğan acı ve bu acıyı belirten davranış, matem...” gibi açıklamalar yaparlar, bilinir. Ama Osmanlı’dan Türk egemenlerine, Dêrsim’e onlarca sefer düzenleyenlerin açtığı yaraların, hele de ‘38 Dêrsim Jenosidi’nin herhangi bir ölüm veya acıyla açıklanamayacağının ötesinde, 70 yılı aşkın bir zamandır bu derin acının duyulmamış, bu yaraların sarılması için hiçbir şey yapılmamış olması, bu coğrafyadaki pek çok halk gibi Dêrsimlilerin de yaslarını tutmaya devam ettikleri gerçeğine işaret ediyor.

Dêrsim katliamı ve Dêrsim halkının acıları nihayet devlet zirvesinde de itiraf edildi. En çok da bu itiraftan sonra Dêrsim katliamı ve acıları konuşuldu, yazıldı. Dêrsim’i konuşmak için neden bunca zaman beklenildi?
‘38 Dêrsim Tertelesi hatırası; kurşun, süngü veya sürgün yaralarıyla insanlar hala yaşıyor, muhatapları bunları kitaplar, dergiler, belgeseller, albümler, eylemlilikler yoluyla anlatmaya çalışıyor olsalar da, tuhaf bir şekilde duyulmazdan, görülmezden gelinen bu ‘trajedi’. CHP Grup Başkanvekili Onur Öymen’in ‘Kürt Açılımı’ dolayımıyla 10 Kasım 2009’da TBMM’de yaptığı konuşma sonrasında, Kasım-Aralık 2009’da, yüzlerce makaleye konu oluyor. Dêrsim meselesi, yetmiş yılı aşkın bir suskunluğun ardından, önemli bir gündeme dönüşüyordu. Bütün bu sefer ve katliamlar bugüne kadar, ‘eşkiyalık’, ‘asayiş’, ‘isyan’ gibi gerekçelerle meşrulaştırılmaya çalışılıyor. ‘Kamuoyu’ vicdanından ses çıkmıyor, dahası ülkenin Komünist Partisi bile neredeyse devlet ile aynı gerekçelerle bu katliamları destekliyorken, nasıl oluyordu da birden böyle bir ‘vicdani tanıklık’ sunuluyor. Ya da ‘vicdan terennümü’ yapılıyor, ülkenin başbakanı dahi hem ‘Dêrsim’, hem de ‘Dêrsim Katliamı’ diyebiliyor, diyordum yine kitabın girişinde. Aradan bunca bir zaman geçti ve İsmail Beşikçi gibi en başından beri bu konuda da sahici bir vicdani tanıklık sunanlar dışında, kalanın bir tür ‘vicdan terennümü’ yaptığı da açığa çıkmış oldu yine. Hele de başbakanın o ‘göz yaşları’ yok mu...

Başbakan Erdoğan son dönemlerde Dêrsim adını çok zikretmeye başladı. Ama Dêrsim adının geri verilmesine de karşı çıktı. Siz buna ne diyorsunuz? Dêrsim katliamı gibi derin bir acı neden bu tür kirli siyasetlere malzeme yapılıyor?
Bu kirlilik, iktidar politikası yapmanın doğasında var zaten; iktidarını kurmak ya da korumak adına egemenlerin yapamayacağı dezenformasyon, kullanamayacağı hiçbir ‘malzeme’ olamaz. Bu, bizzat kendilerinin yaptığı zulüm ve katliam ‘malzemesi’ olsa bile, böyle. İktidar hırsının ‘meşru’ göstermeyeceği hiçbir şey olamaz. Dêrsim meselesindeki tutumları da, böyle bir iktidar ahlakının tipik bir örneği, kanımca. İşte, başbakan bir yandan Dêrsim ve hatta Dêrsim katliamı derken, diğer taraftan BDP Dêrsim Milletvekili Ş. Halis’in vermiş olduğu Dêrsim adının geri verilmesi önergesine karşı çıkması, bu ahlakın güncel bir başka kanıtı olmaktadır. Devletin ve Gülen Cemaati gibi ideolojik aygıtların, Dêrsim’in kendine özgünlüklerini bu kirli politikaları için kullanma tutumu tekrar tekrar açığa çıkarken, devlet politikalarına şu veya bu biçimde payanda olan kimi Tuncelililerin de bunu artık görebilmesi, kendilerini etnik ya da inanç babında nasıl tanımlarlarsa tanımlasınlar, aynı kaderi ve kederi paylaştıklarıyla birlikte hareket edebilmeleri hayati önem taşımaktadır.

Sözün özcümlesi şu olmalı sanırım; 1937-38’de Dêrsim’de yaşanan herhangi bir katliam değil, devlet tarafından çok önceden planlanmış, kurgulanmış, Ermeni jenosidinin devamı olarak gerçekleştirmiş bir jenosittir! Dahası bu ‘yok etme’ tavrı o günden bugüne anadilde, inançta, doğada berdewam yıkım olarak sürmekteyken, Dêrsimlilerin, ‘senin hilelerinle baş edemedim’ diyen Seyidlerinin hatırlatıcı cümlesini özellikle ve öncelikle tutum ve davranışlarına kazandırması ve ‘elimde belgeleri var’ diyen başbakandan ve devletten bu belgelerin açıklanmasını istemesi gerekmektedir.

Osmanlı, tarihi boyunca Dêrsim’e karşı birçok sefer yaptı ama zafer elde edemedi. TC’nin kurucusu Atatürk’ün 1936’da meclis açılışındaki konuşmasında ‘mühim bir sayfa varsa o da Dêrsim meselesidir. İş bu meseleyi koparmak ve kökünden kesmek’ diyor. Dêrsim Kürt tarihinde hep ‘çıbanbaşı’ mıydı?
Öncelikle Ermeni, Asuri-Süryani, Keldani, Kürt, Êzîdî, Alevi... Yani sıralamaya kalktığınızda etnik kimliği ya da inancından ötürü jenosid, etnik arındırma ya da asimilasyona tabi tutulmuş onca farklı rengi solduran bu politikanın, hükmet politikalarıyla sınırlı olmayan ve bu anlamda sürekliliği hep sağlanmış bir devlet politikasının sonucu olduğu tekrar tekrar söylenmelidir. Amaç defalarca ve en yetkili ağızlar tarafından dile getirilmiştir zaten; ‘tek millet, tek bayrak, tek vatan’ söyleminin merkezinde, Türk olmayanlara reva görülen ya yok etme ya da ‘kölelik’ ve asimilasyondur. Dêrsim özelinde de bu fazlasıyla böyle; yani yaralarımız üzerinden ve nispeten açığa çıkan kanıtlardan da anlaşıldığı kadarıyla, 1860’lardan itibaren sistematik Dêrsim seferleri düzenlenmiştir. Kadim değerlerini ısrarla korumak isteyen Dêrsim’in, Kürt tarihinde hep bir ‘çıbanbaşı’ olarak görülmesi de esasen bundandır. Nitekim, “dewrê tanjîmatî /dewrê huratî / dewrê cumratî / pêro kî mi dî / bara marê bî tertele û afatî” diyen Dêrsim’in şairi Sey Qajî, bu gerçeğin altını çok önceden çizmektedir. Yani tanzimattan da, meşrutiyetten de, cumhuriyetten de payımıza hep zulmün, acının ve kıyımın düştüğü gerçeği…

Nitekim, 1896’da Dêrsim için önerilen ‘blok havuz’ politikasına bakmak bile bu sistematiği anlamak için yeterlidir, diye düşünüyorum. O günden bugüne, Dêrsim’de herhangi bir iyileştirmeyi bırakalım; insanına, kültürüne, doğasına dair yıkımları sürdüren aynı ‘devlet’ zihniyetidir. Örneğin, 1896’da Anadolu Umum Müfettişi Müşir Şakir Paşa ile 4. Ordu Müfettişi Zeki Paşa’nın ‘Dêrsim’in Islahı’ için hazırladıkları ve 1930’larda Fevzi Çakmak’ın yeniden dillendirdiği ‘blok havuz’ politikası, şimdilerde aynı devlet tarafından uygulamaya konulmuştur. Dêrsimliler için ‘nihai yıkım’ olarak da adlandırılan Munzur, Peri ve Xarçik’te yapımı süren barajlarla Dêrsim’in tümden insansızlaştırılması gündemdeki aciliyetini korumaktadır. Suları boğulmak, toprağı ağulanmak, ormanları yakılmak ve tümden insansızlaştırılmak istenen Dêrsim’e dair devletin derin niyetinin, Dêrsim’i tümden yok etmek olduğunun anlaşılması, saf ve tavır alışta bunun baz alınması gerektiği kanısındayım.

Yas Kitabı bir derleme olmasına karşın, gerek önsözdeki ‘jenosid’ vurgusu ve gerekse eklerde İbrahim Kaypakkaya’dan aktarmalar ile Kemalizm’e atıf özellikle dikkat çekici, neden?
Evet, bu bir derleme kitap. Kasım-Aralık 2009’da yazılmış yazılardan, yaklaşım temsilleri üzerinden yapılan bir seçmeyle hazırlandı ancak bu yazılar dışında başka çalışmalara da yer verildi. Hangi yaklaşıma sahip olursa olsun, yazılarının kitaba alınmasına izin verenlere yeniden teşekkür ederken, soruna dair okuma yapmak isteyenler için bunun güncel bir kaynak olduğunu da söylemek gerekiyor. Ki, kitabın sonuna eklenen ‘Dêrsim okumaları için kaynakça’ ile de bu okumalara dair talep dile getirilmek isteniyor. Çünkü Dêrsim’de yapılanın jenosid olup olmadığını merak edeceklerin, ellerini artık vicdanlarına koymaları, okumaları, görmeleri ve bu olanakla sahici bir kardeşleşmenin kapısını aralamaları da, sürecin bundan sonrası için önemli olsa gerekir.

Kitabın eklerinde İbrahim Kaypakkaya’nın Kemalizm’e dair yazdıklarından kimi alıntıları almanın ise iki temel gerekçesi oldu benim için. İlki, hakkaniyetti. Yani ‘kemalizm ile sosyalizm arasında aşılmaz duvarlar yoktur’ zihniyetli bir sol kültürlenmeden, daha 1972’de ‘kemalizmin faşizan bir ideoloji’ olduğu tespitiyle epistemik/ideolojik kopuşu gerçekleştiren, politik analizlerinde bunu bir ‘belirleyen’ olarak değerlendiren İbrahim Kaypakkaya’nın hak ve haklılığının hatırlatılmasıdır. Ki, bu tespitleriyle yaklaşık kırk yıl öncesinden beni örgütlü mücadeleye kazandıran İ. Kaypakkaya’nın bu haklılığına atfen, kemalizm ile hesaplaşmayan bir zihniyet dünyasının ne o dönemi ne de şimdileri ‘devrimci’ bir yerden açıklamasının çok mümkün olmadığına dair kişisel kanaatimi de paylaşmak istedim. İkincisi ise Dêrsim jenosidi ve Kürtler öncelikli olmak üzere, Türk devletinin derin niyetinin gereği olarak dönem hükümetlerinin uygulamalarıyla sınırlı kalmayan bir zihniyetle berdewam karşı karşıya olduğumuz gerçeğinin, kemalizm ile doğrudan alakasının artık görülmesi dileğidir.

Yeniden Özgür Politika / 01 Ekim 2010
http://www.mehmetcetin.info/index.php/soeyleenler/24-dersim-hala-.html

Biz çekildiğimiz dağdan inmedik-Söyleşi: Surêdar

2010-09-07T01:07:00.000-07:00

Doğanın boğmak istenen karar sesine bir itiraz: Suredar

“Derler ki; ağaç ateşte yandığında, karınca ağacı bırakmaz, kaçmazmış. O da ağaçla birlikte yanarmış, zamanın birinde derler, ağaca ikrar vermiş karınca; ‘Beni kendinde sakla, ateşinde sakla, külünde…’ ”
Şiir ve müzik buluşması Suredar, raflardaki yerini aldı. Suredar sadece şiir ve müzik albümü değil; aynı zamanda karıncanın ve ağacın damarlarına bırakılan ateşe de bir isyan. Çok sayıda sanat insanının çıktığı kentin yetiştirdiği şair ve bir grup müzik insanının bir araya gelmesiyle, dağın, taşın ikrarını ifade eden kolektif bir ürün olarak ortaya çıktı Suredar. Ekip, şair ve yazar Mehmet Çetin’in yazdığı şiirlerin müzikle harmanlandığı albümlerini, “Dersim’de yapılan barajlarla doğanın boğmak istenen karar sesine bir itiraz” olarak tanımlıyor.
Albümün öyküsünü, sözleri yazan Çetin ile müzikleri yapan Umut Akar, Eyüp Hanoğlu ve Şahin Okay’dan dinledik.

Suredar’ın hazırlanış sürecinden başlayalım. Sizler nasıl bir araya geldiniz?
Eyüp Hanaoğlu: Avrupa’da yıllardır bir aradaydık zaten “İnsanın neresi ağrısa canı ordadır” diye bir söz var. Canımızın yandığı yerden bir araya gelme başladık. Kültürün, dilin, doğanın bir arada ahenkle yaşadığı bir coğrafya, bir düzen vardı o topraklarda. Bunların kaybolması, kültürel değerlerin artık yaşamın içinde bir karşılık bulamıyor olması, dilin ve sözlü aktarımın giderek yok olması üzerine “biz ne yapabiliriz” diye yola çıktık. Umut, raasure ismini verdiği bir çalım tekniği geliştirmişti ve bunun üzerinde çalışıyordu. Mehmet Çetin’in 25 yıllık şiirleri vardı. Geçmişle bu günü nasıl buluşturabiliriz, bu sesleri bu tınıları, sözleri nasıl oraya ulaşabiliriz diyerek bir araya geldik.
Şahin Okay: Suredar, biraz da herkesin kendi içine dönüşünün, iç hikâyesinin bir ortak mecraya aktarılmasıdır. Bu aynı zamanda dışarıda, Avrupa’da bulunmanın da verdiği bir durum. Kanayan yaranı sürekli besler ve merhem ararsın. Biraz kişisel gibi görünse de, bu, bizim geldiğimiz kültür ve coğrafyanın merhem arama aşamasıdır diye düşünüyorum.

Senin geliştirdiğin bu raasure tekniği biraz açabilir misin?
Umut Akar: Avusturya’da bir müzisyen arkadaş albüme dair şöyle demiş: “insan gülerek ağlayabiliyor dinlerken”. Kırmancki dilinde bir şeyler yapıldığında sözün ve müziğin birbirinden çok ayrılamayacağı noktasında buluştuk. Sözün tınılarla birlikte sohbet edebileceği bir konsept çıkarmaya çalıştık. Benim 2004’te yayımlanan “Seyir Defteri” albümümden sonra büyük bir buluşma yaptık. Bu dilde müzik yapan, yazı yazan, düşünen insanların bir araya gelişinden sonra şöyle bir karar aldık. Dilimiz yok olma tehlikesi yaşıyor, herkes bir yandan çabalar gösteriyor. “Herkesin yapabileceği yolda, kendi uçurumunu bulma” gibi bir cümle kurmuştuk. Bu yolu kendimizce raasure(kızılların yolu) diye tanımlayarak işe başladık. Raasure’yi “bir dönemin duyarlılığı” olarak düşünüyorum. Düzen olarak yaklaşık 90’lı yıllardan beri uğraşıyorum. O dönemde Yorum, Munzur gibi sol gruplarla bağlama çalıyorduk. Bu grupların çoğu “Dersim ve yöresel türkülerimizi bağlama üzerine alırsak, raha düzeninden çalarsak olur” diyorlardı. Onun karşılığında da deyiş ve başka makamlar vardı. Bizse gitarla çok şey yapılabileceğini söyledik. Orayı daha çok temsil edebilecek, ne batıya fazla kayan, ne de hüseyni makam dediğimiz makama kayabilecek bir şekilde. Var olan bir şeyin yok olmayacağını düşünerek bu enerji ve tınıların aranması ve tekrar güncele getirilmesi gerekiyordu. O tınıları raasure ile ilk adımını atarak yaptığımızı düşünüyoruz.

Suredar ile Aslında Dağımıza Çekildik
Suredar’daki şiirler sana ait. Son derece bilinçli seçilmiş kelimeler, soyutlamalar var. Bunların albümle buluşması nasıl oldu?
Mehmet Çetin: Bu albümün şiirlerinin yazımı, seslendirmesi bana ait olabilir, müzikler Umut Akar’a ait olabilir ama işin gerçeği bu albüm tam bir ortak çalışma. Söze de katkısı oldu arkadaşların. Hepimizin her şeye hem itirazı, hem önerileri oldu. Söz ve müzik düzeyinde, grafik düzeyinde ve daha birçok alanlardaki emekleri sevgiyle hatırlamak lazım. Sanki biz dağımıza çekildik aslında. Bize ait olmayan ülkelerde, kentlerde, dillerde sıkışıp kaldığımız yerden, anladığımız, aklımızın yettiği, hatırladığımız kadarıyla, sesimiz ve seslenişimizle dağımızın eteğine geri çekildik. Ulaşabildiğimiz, belleğimizin ya da yazılı görsel, işitsel kaynakların hatırlattıklarıyla, hem hatırlamaya, hem hatırlatmaya çalıştık. Bu ekipte Kurmanc da var, Şafi Saza da var, Kızılbaş Dersimli de var. Yaslandığı dağının menziline düşen her ne var idiyse, kadimden bu güne, izlerden, seslerden birbirimizi bulmaya, birbirimizle sohbet etmeye, sohbetimizi de mümkün olduğunca insanlara söz ve müzik yoluyla vermeye çalıştık. Kendi adıma bu dile yetmediğimi düşünüyorum. Yetebileceğimi de sanmıyorum. Galiba dilin tarihsel olarak içine düşürüldüğü süreçle alakalı bir şey. Yazılı geleneği olmayan, bir sır gibi bu dille yazılı bir gelenek oluşturmaya çalışıyoruz. Bu dil sözlü kültürdür, kırsal kültürdür ve müthiş metaforları vardır. Ama yazılı imge geleneğindeki eksikliği çok hissediyoruz. Ben 83’te Metris’te bir hücre duvarına Kırmancki bir dize yazarak anadilimde yazmaya karar verdim. Çocuk yaşta Dersim dışında büyümek zorunda kaldım. Size ait olmayan dilde sıkıştığınızda anadilinize, kendinizi ruhsal ve duygusal olarak güvende hissettiğiniz dile bakma biçiminiz değişiyor. O sizin sığınağınızdır. Metris’te Dersim’de aklımda kalan bir dizeyi yazmıştım ve o zaman demiştim: benim böyle bir anadilim var ve onu çok seviyorum. O zaman yazma kararı almıştım. Ama açıkçası uzun zaman ikna olamadım. Bu dil eğer bütün bu kuşatmalara, yasaklamalara rağmen bir sır gibi yaşamayı becermişse, bu dile saygının gereği ucuz şeyler yapmadan bir şiir kurmak lazımdı. O yüzden zaman zaman bazı şiirleri seslendirmek dışında yayınlamadım. Daha sonra Viyana’da doğmuş bir arkadaşımızla, Umut Akar’la karşılaştık. Bu bir minnet albümü aslında. Bütün yok etme çabalarına karşın, dilin, kültürün yaşamasına olan minnetimizin albümüdür.

Suredar Türkçe olarak ne anlama geliyor?
M.Ç. Suredar önerisi Eyüp’ten geldi. Etimolojik olarak kelime anlamı “ağacın kızılı.” Kızıllık yayan bir metafor olarak bir yan anlam kazandırmaya çalıştık.
E.H. Bana göre dil ve lehçe meselesi, baktığımız yere göre değişir. Modern aklın bakışı ile bu meselenin anlaşılamayacağına inanıyorum. Kürtler kendileri içinde homojen bir toplum değil. Zazaca Kürtçenin lehçesidir değildir, bir dildir. “Zazaca bir dil ise bunların bir devleti, bir bayrağı olması lazım” gibi yaklaşımlarla baktığımızda mesele anlaşılmaz. Modern aklın, modern hayatın hiç girmediği bir toplumdan geliyoruz. İktidar gözlüğünden bakış açısı ile bakarak bunları tasnif etmenin yanlış olduğunu düşünüyorum.
Bu albümde kullanılan dili nasıl tanımlıyorsunuz?
M.Ç. Dersim’de konuşan toplumun dili diyoruz genel olarak. Bir bölge konuştuğu dili nasıl tanımlıyorsa o doğrudur. Tanım dayatmasını doğru bulmuyoruz.
U.A. Zazaca denilen kelime son yirmi ya da otuz yıllık bir dönemde popülariteye kavuşuyor. Kürdi topluluktan uzaklaştırdığını düşünüyorum. Zazaca isminin kullanılması taraftarı da değilim.
Ş.O. Kürt hareketinin gücünü göz önüne aldığımda bu dilin okullara taşınacağını ve bugünkü yapısından çok daha ileri gideceğini düşünüyorum.
M.Ç. Şimdi öncelikle dilimiz ölüyor bitiyor diye bir düşünceye katılmıyorum. Ben yaşıyorum bir kere. Bu dil yazılı örnekleri, kayıt örnekleri olmadan da yaşamayı başardı. İnsanın yalnızlaştırılması, öncelikle içinde doğduğu doğadan kopartılması ile başlayan bir süreç. Dil açısından da böyle bir şey var. Ormanların, köylerin yakılması ile bu tehlike başladı ama dil yine direndi buna. Dil belki günlük anlamda yaygınlaşıyor, öğrenme eğilimleri artıyor ama nüanslar yitip gidiyor. Böyle risklere rağmen söylüyorum, bu dil yaşıyor ve yaşayacak. Hem Kürt ulusal hareketinin hatırlatıcı etkisi, hem yok etme kültürünün insanlarda yarattığı tepki, hem de müzikle, belgeselle, edebiyatla başlayan çalışmalarla yayılan bu süreç dilin kendisini yeniden kurması için bir olanaktır aynı zamanda. Bizim içinde olduğumuz edebiyat da satma, okunma üzerine kurulan bir edebiyat değil aslında. Bunları doğru dürüst dağıtmadığımız halde Türkçe kitapların bitme hızından daha hızlı bitiyor bir yandan da. Çünkü insanlarımızın bir aidiyet duygusu var. Bizim tercihimizin daha az dinlenmeyi, daha az okunmayı göze alan bir handikap. Belki insanlar bunu yeterince duymaz, ama eğilip de içmek istediğimiz su bizi duyar gibi geliyor bize. Toplumsal karşılığı olmayabilir çok; derdimiz bu değil.

Çift dilliliğin şöyle bir dezavantajı var: Kürtçe düşündüğün bir şeyi Kürtçe yazmaya çalışsan da Türkçen ağır basabiliyor.
M.Ç. Şöyle küçük testler yaptım 80li yıllarda. Kırmançça yazdığım şiirleri Türkçeye çevirdim ve baktım ki çok rahat çeviriyorum. Çevirdiğim bütün şiirlerimi yırttım attım. Ne zaman ki yazdığım şiirleri çeviremez hale geldim, “tamam budur” dedim. Yani eğer Kırmançça düşünmüş ve Kırmançça yazmışsanız bunu çeviride anlarsınız. Kürtçe benim hayatım içerisinde ağır bir travmadır. Ben on yıl kadar ağır kekemelikler yaşadım. Zorla öğretilen Türkçeden dolayı. Ama bu Türkçeyi farkındalığa dönüştürdüm. Bana bir şans gibi de geliyor bu iki dillilik. Dilden dile sesler taşıyorsunuz. “Dillerin kardeşliği” dediğimiz hal aslında. Komşuluk hakkı var birbirilerinin üzerinde.

Yaptığınız çalışmada kullandığınız dile ilişkin mana dünyasını nasıl konumlandırıyorsunuz?
M.Ç. Biz çekildiğimiz dağdan inmedik. Toplumun içine doğduğu doğaya ikrar vererek yaşayan bir toplum olduğunu hatırlatmak istedik. O doğadan kendi adıma çok çıkamıyorum. Bu dili henüz metropol hayatta kuramıyorum. Bir gün becerirsek, modern dünyayı anlatan metaforlar üretirsek bu o dilin kazancı olur ama şimdilik bu dağda kalacağız. Şimdi ağaca, dala sığınmış karınca. Bu sene çok ta test ettik; doğada oturduğumuzda, albümü taktığımızda cırcır böceklerinin sesi geliyor. Bir iki defa Eyüp ile konuşurken “çalma” dedim, “çalmadım ki” dedi. Üç yıllık bir çalışmanın içinde her cümlenin üzerine aylarca düşünüldü. Melodileri toparlamak için bir yıl düşünüldü. Viyana’da şiirler belli bir şekilde olgunlaştığında buluşmamızı yapmıştık ve Mehmet Çetin okudu, oturdu. Şiire başladığı anda bende karşı tarafta müziğe orda başladım. Şiir okuduğu an şiirin tınısından çıkan müziği hissettiğimiz an temel taşlarını öyle atmıştık.

Dersim’de son 10 yılda artan çatışmalar var. Herkes “kültürümüz kayboluyor” telaşı ile çalışmalar yürütüyor. Öte yandan barajlar gibi doğa ve kültürü hedef alan yeni durumlar söz konusu. Biraz bu meseleler üzerine görüşünüzü alsak?
E.H. Yaygın bir tedirginlik var dilimizin, kültürümüzün, inancımızın gittiği anlamında. Bu tedirginliğin hatırlatıcı etkisi iyidir. Onur Öymen’in açıklaması üzerine 700 makale yazılmıştı ve biz bunları toplayıp derleme kitap yaptık. Politikacıların seçim hırslarına kurban edilen büyük trajediyi, jenosidi kamuoyu biraz daha doğru bir yerden anlasın ki, biz de kendimizi biraz daha iyi hissedelim. Dersim’de özellikle son 20 yıl içerisinde sosyal ve kültürel anlamda çalışmaları çok saygı değer buluyorum. Bu topluluğun kendine ait bir özerkliği ve özgünlüğü var. Eğer erken mutlak doğruculuktan birazcık vazgeçersek, yürütülen çalışmaları birlikte bir olanağa dönüştürmek perspektifi ile yaklaşırsak bu bütün Dersim, Mezopotamya ve Kürdistan için çok önemlidir. Mezopotamya’nın solan renklerindendir Dersim. Bugün giderek Kürdistan’da hakim kültürlenme olarak öne çıkan Kırmanc ve Soran kültürlenmesinin buna özellikle dikkat etmesi gerektiği kanaatindeyim. İslam öncesi Mezopotamya’da günümüzdeki Ezidilerin, Kızılbaş Azerilerin, Kakailerin Mezopotamya’nın geleneğini temsil ettiğini düşünüyorum. Birlikte aynı kaderi aynı kederi paylaşan halkın bu solan renkler konusunda dikkatli olması gerektiği kanaatindeyim.
U.A. Bizi bizden ayıran Kırmanç değil dediğimiz belki en fazla 150 yıl önce başlamıştır. Ondan önce bütün içerikler aynıdır. İslam içeriği işin içine girmediği zaman yaşam şekillerimiz zaten aynıydı.
M:Ç. Çocukluğumuzdan başlayarak kendi tanıklıklarımızı ve zaman zaman Ermeni dostlarımızın yazdıklarını okuyarak anlamaya çalışıyoruz. Şiirlerimizde bunu ifade ediyoruz. Dersim jenosidi bana kalırsa vardı. Devlet 1936’da Ermeni orijinli aşiretleri kapı kapı kesti. Ermeni jenosidinde Ermeni yazıcıların deyimiyle 20 bini aşkın Ermeni’nin Dersimliler tarafından teslim edilmemesi yani katledilmemesi bizim onurumuzdur. Çünkü biz birlikte yaşadık. Dersim Zazanın da, Kırmançların da, Ermenilerin de toprağıdır. Albüm de bu yüzden çok önemlidir. Bir hatırlamaya ihtiyacı var Dersim’in. Biz kendimizi hakikatten kapı komşu hissediyoruz. Ermeniler bu toprakların kadim halkıdır. Umarım onlar da seslerini duyururlar.

Barajlarla doğanın karar sesini kısmaya çalışıyorlar
U.A. Barajlara da dair de bazı şeyler söylemek lazım. Edip Cansever’in ‘insan yaşadığı yere benzer’ sözünden yola çıkmak lazım. İnsanı değiştirmek, ya da başka yere göndermek gibi uygulamalar oldu. Ama ben karşımızdaki insanların da bazı şeylerden ders çıkardığına inanıyorum. İnsanları değil, yaşadığı yerleri kendilerine benzetmeye çalışıyorlar artık. Çok ciddi çalışıyorlar, barajlar yapıyorlar. Suyun akmaması ile birlikte doğanın, coğrafyanın karar sesini çalmışlar. Doğanın sesini susturmaya çalışıyorlar. Buna izin verirsek eninde sonunda bizi de susturacaklar.
M.Ç. Umut’un tespiti çok güzel. Dersimin karar sesi yok edilmek isteniyor. Munzur bir dağ değil, bir vadi değil. Munzur oradaki insanların varlık ve yaşama biçimidir. Hakikaten bir karar sesidir ve sesini kısmakla işe başlıyorlar. Düşünün; suyun, doğanın sesini duyamamak nasıl bir talihsizlik. Suyun sesini suyla boğmak istiyorlar. 1870lerden 1911lere, 1920lere, 1930lara kadar verilen raporların ortak fikri Dersim halkı ile baş etmektir. Bu bir devlet projesidir. Doğayı yok ettiğinizde, onunla birlikte ne o sözünü ettiğimiz yanık meşeye ikrar, ne kurda kuşa rızk dileme, ne de der û ciran dediklerimiz yaşama alanı bulamayacak.

Söyleşi: Belgin Cengiz-İsmail Yıldız
Yayın:
3 EYLÜL 2010 İçimizdeki Ötekiler
dilek@agos.com.tr AGOS GAZETESİ

Yas Kitabı Dersim 38'i yazdılar-Önsöz: Mehmet Çetin

2010-08-24T04:05:00.000-07:00

YAS KİTABI
DERSİM 38’İ YAZDILAR

Önsöz yerine - Mehmet Çetin

“Cehennem, acı çektiğimiz yer değildir; acı çektiğimizi kimsenin duymadığı yerdir” diyen Hallac-ı Mansur, neredeyse bin yıl öncesinden Dêrsimlilerin, en azından son yüz yıldır yaşadığı derin yalnızlığı tanımlıyordu sanki.

Nitekim tespit edilebildiği kadarıyla ‘38’e kadar Dêrsim’e yüzü aşkın‘sefer’ düzenleniyor. (1) Yani sadece 20.Yy.’da Mazgerd, Qırgan, Qoçgiri, Pılemori, Qocan ve en sonunda da ’38 Jenosidi’ni yaşayan Dêrsim, zaman zaman vicdani tanıklık sunan kimi yaklaşımlar dışında, çektiği acılardan kimsenin pek söz etmediği bu cehennemi hep birbaşına yaşıyordu.

’38 Dêrsim Tertelesi hatırası kurşun, süngü veya sürgün yaralarıyla insanlar hala yaşıyor, muhatapları bunları kitaplar, dergiler, belgeseller, albümler, eylemlilikler yoluyla anlatmaya çalışıyor olsalar da, tuhaf bir şekilde duyulmazdan, görülmezden gelinen bu ‘trajedi’, CHP Grup Başkanvekili Onur Öymen’in ‘Kürt Açılımı’ dolayımıyla 10 Kasım 2009’da TBMM’de yaptığı konuşma(Ek:1) sonrasında, Kasım-Aralık 2009’da, yüzlerce makaleye konu oluyor, Dêrsim meselesi, yetmiş yılı aşkın bir suskunluğun ardından, önemli bir gündeme dönüşüyordu. Butün bu sefer ve katliamlar bugüne kadar, ‘eşkiyalık’, ‘asayiş’, ‘isyan’ gibi gerekçelerle meşrulaştırılmaya çalışılıyor, ‘kamuoyu’ vicdanından ses çıkmıyor, dahası ülkenin komünist partisi bile neredeyse devlet ile aynı gerekçelerle bu katliamları destekliyorken (2) nasıl oluyordu da birden böyle bir ‘vicdani tanıklık’ sunuluyor ya da ‘vicdan terennümü’ yapılıyor, ülkenin başbakanı dahi hem ‘Dêrsim’, hem de ‘Dêrsim Katliamı’ diyebiliyordu.

Açıkçası, bunca ‘canlı’ kanıta rağmen, bugüne kadar neredeyse hiç duyulmayan Dêrsimlilerin, acılarına dair bunca ‘duyarlı’ yaklaşımı biraz da bu deneyim nedeniyle, evet, belki belirli bir iyimserlikle, ama ‘senin hilelerinle baş edemedim’ diyen Seyidlerinin hatırlatıcı cümlesinin tedirginliğiyle karşılıyor, tepkilerini böyle bir dikkatle dile getiriyor olmalarını da anlamak gerekiyordu. Nitekim, Kasım- Aralık 2009’da yazılmış onca yazıya, söylenmiş onca söze karşın, gündem hızla değişiyor ve hatta kendi ağzıyla ‘Dêrsim’ dediği halde, TBMM’ye sunulan Tunceli’nin adının yine Dêrsim olmasıyla ilgili önerge(Ek:3) aynı Başbakan ve vekilleri tarafından reddediliyordu.

Evet, ‘yara kanatılmış’ ve sonra da kendi ‘kanıyla’ başbaşa bırakılmıştı yine. Ki, Deniz Baykal’ın, Balyoz Darbe Planı ile ilgili gözaltıları, Ermeni soykırımı suçunu işlediği söylenen ‘Malta Sürgünleri’ne benzetmesi karşılığında Başbakan R.T Erdoğan’ın “Malta sürgünlerini hatırlatanlar 1938’e dönsünler. Sayın İnönü’nün Cumhurbaşkanı olduğu dönemdeki Tunceli sürgünlerine baksınlar. İlçe ilçe, köy köy bu ülkenin insanları nerelere, nasıl sürgün edilmişler ona baksınlar. Eğer daha ileri giderlerse bunların vesikasını da açıklarım. Bunlar elimizde mevcut.”(3) dediği anda yine hatırlanıyordu ki, ortada, onbinlerin acısını dahi siyasi ‘şantaj’ olarak kullanabilen ahlakıyla bir devlet zihniyeti vardı.

Böylece, yalnızlık ‘cehennem’inde kendi kaderlerini ve kederlerini yaşayan Dêrsimlillerin, ‘isyan gül atılarak bastırılmaz’ diyerek devlet politikaları ve katliamlarını meşru göstermeye çalışan kimileri dışında, başbakandan milletvekiline, gazeteciden, araştırmacıya, pek cok ‘duyarlı’ insanın, acılarına nasıl bir vicdani tanıklık sunduğu bahsinde bir emin olamayışı yaşaması da, hem tarihsel arkaplan ve hem de güncel diğer kimi gelişmelerle yine anlaşılır olmaktaydı.

Dêrsim, ‘çıbanbaşı’ mıydı..
TC’nin, neredeyse kuruluşundan başlayarak hep bir çıbanbaşı olarak nitelediği Dêrsim’e dair bu politikası, sadece dönem hükümetleri politikası olmayıp, doğrudan bir devlet politikası olduğu, hükümetlere göre değişmeyen yaklaşım ve uygulamaların devamlılığında gözlemlenebiliyordu.

Bunun en açık kanıtlarını, Dêrsim henüz ‘Tunceli’ olmadan, ıslahını öngören ve “Bu ıslahın icrasından sonra 25 sene devam etmek şartıyla mefküreci unsurları memur göndermek ve bunlara misyonerlik yaptırarak, havali Kürtlerini Türkleştirmek” önerisinde bulunan Mülkiye Müfettişi Hamdi Bey’in Raporu ile 1930”da Jandarma Umum Komutanlığı tarafından hazırlanan Dêrsim Raporu’ndaki, “Hülâsa, Dêrsim evvelâ koloni gibi nazarı itibara alınmalı, Türk camiası içinde Kürtlük eritilmeli, ondan sonra ve tedricen öz Türk hukukuna mahzar kılınmalıdır” yaklaşımında görmek mümkündü.

Yine, TC’nin kurucusu M.K. Ataturk’ün 1936”da Meclis açılışındaki konuşmasında; “Dahili iç işlerimizde mühim bir safha varsa o da Dêrsim meselesidir. Dahilde bulunan iş bu yarayı, bu korkunç çıbanı ortadan temizleyip koparmak ve kökünden kesmek işi her ne pahasına olursa olsun yapılmalı ve bu hususta en acil kararların alınması için hükümete tam ve geniş salahiyetler verilmelidir” diye dile getirdikleri, hazırlanan raporların nasıl uygulanacağının en yetkili ağızdan ifade edilmesi olarak görünmekteydi. Dönemin başbakanlarından İsmet İnönü’nün 1935 Kürt Raporu’ndaki yaklaşımı bunun nasıl bir devlet politikası olduğunun bir başka kanıtı olmaktaydı: “Dêrsim vilayetini yeni usülde teşkil edeceğiz...” demekteydi İ. İnönü; “1935 ve 36’da yolları, karakolları yapılacaktır. 1937 ilkbaharına kadar hazır olursa mürettip (düzenlenmiş) ve seferber iki fırka kuvvet ilbaylığının (valiliğinin) emrine 1937 ilkbaharında verilecektir. Süratle bütün Dêrsim silahtan tecrit olunacak, İlbaylığın o zamana kadar tetkiki neticesinde kuvvetle yapılmasını tasavvur ettiği, hükümete bildirdiği icraat da yapılacaktır. Bundan sonra Dêrsim’e verilecek şeklin safhası başlayacaktır. Bütün bu tasavvurlar gizlidir.”

Bütün bu tasavvurların, devlet politikası olmasının gereği olarak ‘gizli’liğini halen koruduğu bilinmektedir. Yakın günlerde TBMM arşivinin açılması kararı alınırken dahi, İstiklal Mahkemeleri arşivinin gizliliğini koruması, Genelkurmay arşivinin açılmasının teklif dahi edilemezliği, genel olarak bölgede, özel olarak Dêrsim’de, neredeyse en başından beri ‘Tek devlet, tek millet, tek bayrak’ merkezli bir egemen ulus inşasının hangi hazırlıklardan geçip geldiğini anlatmaktaydı. Dêrsim katliamından Atatürk’ün haberi olmadığı dezenformasyonuna en açık yanıtı da yine dönemin başbakanlarından C. Bayar vermekteydi:
“Şimdi, Mareşal, Erkan-ı Harbiye Reisi (Genelkurmay Başkanı), ben başbakanım. Atatürk malum... Üçümüz Dêrsim’de yapılan büyük ordu manevralarındayız. Manevranın da sonuna gelmek üzereyiz. Üçümüz bir arada ‘Ordunun emniyeti bakımından strateji ne olmalıdır?’, onu görüşüyoruz. İkisi de Birinci Cihan Harbi’nde muharebe etmişler. Ben daha çok izleyiciyim. Malumatları geniş... Oradaki her şeyi biliyorlar. Hatta şahsen casusları bile biliyorlar. Dêrsim’in o halde kalırsa her zaman ordunun emniyeti bakımından tehlikeli olacağını görüşüyorlardı... O sırada biz konuşurken, Dêrsimlilerin jandarma karakollarımızdan üç-dört tanesini bastıkları haberi geldi. Atatürk’le göz göze geldik. Birbirimizi anlıyorduk. Atatürk benim yüzüme baktı. ‘Ne olacak?’ dedi. Anlıyorum, orada emniyet tesis edilecek. Ne olursa olsun bana hitap edecekler. Hükümet reisi benim. ‘Anlıyorum efendim, bana hitap edişinizin manasını’ dedim. Atatürk: ‘Sorumluluğu üzerime alıyorum, vuracağız Dêrsim’i’ dedi ve vurduk...”

Bu ‘vurma’nın neticesi ise dönemin Emniyet Müdürü İ. S. Çağlayangil tarafından dile getiriliyordu: “Neticeyi söylüyorum. (…) Mağaralara iltica etmişlerdi. Ordu zehirli gaz kullandı. Mağaraların kapısının içinden. Bunları fare gibi zehirlediler. Yediden yetmişe o Dêrsim Kürtlerini kestiler. Kanlı bir hareket oldu. Dêrsim davası da bitti.”

Bitti sandılar, öyle..
’38 Tertelesi’nde zehirli gazın da kullanıldığını Çağlayangil üzerinden öğrendiğimiz bu; sadece kurşunlayarak, süngüleyerek, yakarak değil, zehirleyerek ‘bitirme’ harekatı, yakın zamana kadar, ‘isyan’ gerekçesiyle meşrulaştırılmak isteniyordu. Ancak, İttihat Terakki’yle başlayan, özellikle de 1930’lardaki ‘Güneş Dil Teorisi’ ve ‘resmi tarih’ tezleri ile olgunlaştırılan ideolojik-tarihsel konsept, Mahmut Esat Bozkurt’un şu yaklaşımında yeterince açıklıkta dile geliyordu zaten; “Türk bu ülkenin yegâne efendisi, yegâne sahibidir. Saf Türk soyundan olmayanların bu memlekette tek hakları vardır; hizmetçi olma hakkı, köle olma hakkı. Dost ve düşman, hatta dağlar hakikati böyle bilsinler!”

Dağların hakikatini başka bir bağlamda konuşmak gerekse de, Atatürk’ten İnönü’ye, C. Bayar’a, İ. S. Çağlayangil’e kadar devlet temsilleri üzerinden dile gelen bu politikalar, ‘isyan’ dezenformasyonuyla, bir halkın nasıl katledildiğinin, fiziki soykırım sonrası nasıl bir kültürel soykırım politikası izleneceğinin en yetkili ağızlardan dile gelmesiydi.

Osmanlının son dönemlerinde belirginleşen, etnik arındırmalar yoluyla egemen bir Türk ulusu inşa etmenin politikaları gereğince, Ermeniler öncelikli olmak üzere, Asuri-Süryani, Rum-Pontus, Nasturi, Ezidi, Keldani, Çerkez, Laz vb. farklı etnik ve inanç sahiplerine yapıla gelenler, İttihat Terakki’den TC kuruluş sürecine ve sonrasına dair devletin ‘derin’ niyetine yeterince kanıt sunmaktaydı. Ki, fiili Ermeni soykırımı yetmez gibi, Dêrsim’de, bu katliamdan kurtulmuş Ermeni orijinli alevi aşiretleriyle ilgili iddialarda bulunan Turk Tarih Kurumu Eski Başkanı Yusuf Halaçoğlu’nun, “1936-37’de devlet bu dönmeleri ev ev tespit etmiş” itirafıyla bir kez daha açığa çıkıyordu ki, devlet, ‘kılıç artıkları’nı bile takibe devam ediyor ve - Hırant Dink’in katline buradan da dikkat çekilebileceği gibi- Dêrsim Jenosidi’ne bu pencereden de bakmanın gereğini hatırlatmış oluyordu.

Kırmanciya Belekê’den Tunçeli’ne..
Oysa biliniyor, söyleniyor ve yazılıyordu ki; Ermenisi vardı Dêrsim’in, Kırmancı vardı, Kurmancı, Türkmeni, hatta Çerkezi, Alevi-Kızılbaşı, Sunnisi, Ezidisi, Ateisti, Paganı, Hristiyanı vardı, var. Ama Dêrsim’i Dêrsim yapan zenginliklerin başta geleni de bu değil miydi zaten? Yani ‘kılıç artığı’ mağdurların birbirlerinin vicdanlarına sığındığı, böylece de kardeşleşmenin yurdu kıldıkları bir yer değil miydi Dêrsim? Dêrsimliler muhtemelen yüzyıllarca ve tam da bu Saiklerle ‘Kırmanciya Beleke’ adıyla anmamışlar mıydı yurtlarını?(4) TC tarihinin neredeyse tamamını özel kanun, örfi idare-sıkıyönetim, olağanustü hal ile geçiren Dêrsim, TUİK tarafından yakın dönemde açıklanan 2009 nüfus verilere göre(5), nüfus ve demografik dağılımda ülkenin en ıssız kenti çıkıyor. Şaşırtıcı olmasa gerekir ki mevcut seferler, sürgünler, göç ettirmeler sonucu olarak tarihsel Dêrsim’in ancak bir kısmını temsil eden Tunceli’de şimdilerde metrekareye 11 kişi düşebiliyor. Dêrsim’deki binlerce asker, emniyet gücü ve dışarıdan atanmış memurlar dahi Dêrsim’in bu ıssızlığını azaltmış görünmüyor.

Oysa, TC Tunceli Valiliği verilerine göre 1935’te 101.099 olan ‘Tunceli’ nüfusu, 1945’te 90.446’ya düşüyor. Bunun ’38 Tertelesi ile yakın bağı şimdilik geçilse bile, 1960-70’li yıllarda nüfusu hızla artan Dêrsim’in, 1978’de ilan edilen sıkıyönetim, 12 Eylül dönemindeki yıkım ile 1987’de başlayıp 1992-95 yılları arsında yoğun olarak yaşatılan köy yakmalar(6) ve devlet terörü nedeniyle tam bir insansızlaştırılmayı yaşadığı buradan da görülebiliyor. Yani 1975’te 164.591’i bulan nüfusu itibarıyla şimdilerde yüzbinleri bulması gereken Dêrsim, 2009’da 83.061 olarak tespit edilen nüfusuyla 1935’teki nüfusundan bile daha ‘ıssız’ bir duruma düşürülebiliyor. Yeterince fikir verici olsa gerekir. Dêrsimliler için ’38 Jenosidi’ni aratmayan 1992-95 yıllarındaki zulüm, köy yakma-boşaltma döneminde, “Askerler köye geldiklerinde...” diyordu, Çat Köyü Muhtarı Emirali Karakaya; “...güz mevsimiydi. Ben de cevizlerimi dökmüş, kurumaları için evin damında güneşe sermiştim. Evleri ateşe verdiler, damdan aşağı inip bir-iki yatak kurtarırım umuduyla ateşin içine daldım. Dışarıya çıktım… panik içindeydim… öyle ki yatakları sırtımdan indirmeden tekrar evin içine götürüp… aynı şekilde tekrar dışarı çıkmışım. O an artık alevler evi sarmıştı.
İkinci kez evin içine girip geri döndüğümde, alevler içinde kaldığımı düşünen yaşlı köpeğimin pencereden içeriye atlayışını gördüm... öyle kalakaldım… bir an köpeğimin arkasından ateşe atlayıp, onun vefasına kayıtsız kalmak istemedim... bir yanda insanları ateşe veren insanlar, diğer yanda da küle dönen bir bedeni kurtarmaya çalışan bir köpek. İnanın o saatten sonra sanki yalnızca bu olayı anlatabilmek için yaşadım. Ben de yansaydım, yaşananları kim anlatacaktı…” (7)
Sahi, kim anlatacaktı?

Bütün bir TC tarihi boyunca dilleri yasaklanan Dêrsimlilerin önemli bir çoğunluğunun konuştuğu, kendilerinin Kırmancki (aynı dil başka bölgelerde Zazaca, Dımılki, Kırdki olarak da adlandırılmaktadır) olarak tanımladıkları dilleri de, Birleşmiş Milletler Eğitim Bilim ve Kültür Örgütü’nün (UNESCO) 21 Şubat Dünya Anadili günü öncesinde yayımladığı tehdit altındaki diller atlasına göre Tehlike Altındaki Diller arasında gösterilmişti. Anlaşılan, Dêrsimliler için öngörülen sadece fiziki bir soykırım, sürgün, vb. haller ötesinde, bir de dilsiz bırakılmaktı da, peki kim anlatacaktı bütün bu olanları?

Kimi halklar neden birer ‘yas kitabı’
“Hayaletlerden, miras ve kuşaklardan, hayalet kuşaklarından, yani ne bizler için, ne bizim içimizde ne de dışımızda şu an yaşamayan, aramızda bulunmayan bazı başkalarından uzun uzadıya söz etmeye hazırlanıyorsam, bunu adalet adına yapıyorum”(8) diyordu J. Derrida.

Bu kitabın yayına hazırlık gerekçesi de benzeri bir aidiyette, yani ‘adelet” ve ‘sorumluluk’ arayışında vücud buluyor. Ki, Dêrsim meselesi konuşulurken, kod kavramın ‘adalet’, kendi terminolojileri ile söylenirse ‘hakkaniyet’ olması gerektiği, bir başka ‘hakkaniyet’ olarak bunca yıldır kendisini hatırlatıp durmaktaydı zaten. Yine de, yani böyle bir adalet ve hakkaniyet duygusuyla hareket edilse dahi, bu çalışmanın yüzyıla karşı dile gelmiş ‘mağdur çığlığı’nı karşılamayacağı daha en baştan kabul edilmelidir. Yine, bunca yıldır hemen her vesileyle dile getirilmeye çalışılan bu jenosidi görmezden gelmeye karşı bu kitap diğer bir eksiği de tercihen ve en baştan kabul ederek cümlesini açıklamaya çalışıyor. O da, kitaba alınan yazılar arasında, onca önemlerine rağmen hiçbir Dêrsimli yazarın çalışmasının olmamasıdır. Bu tavrın, bunca yıldır bu derin acıyı duymayı dahi denemeyen ‘muhatap’ vicdana yönelik bir başka eleştirel mesafe niyeti taşıdığı açıkça söylenmelidir.

Anlaşılacağı üzere bu derleme, 10 Kasım 2009’da, TBBM’inde O. Öymen konuşmasının vesile olduğu kimi tartışma yazılarından oluşuyor. Ancak, tartışmadan önce yazılmış olmasına karşın, özel katkıları itibarıyla Ayşe Hür’ün “Ermeni Tehciri, Dêrsim Harekâtı gibi olayların adını soykırım koyanların hangi hukuk kaynaklarını temel aldıklarını merak edenlerin kızarak da olsa okuma zahmetine gireceğini” de umduğu “1948 Soykırım Sözleşmesi’nin 60 yılı” başlıklı makalesiyle; okuru olduklarını her vesileyle dile getiren, ama Dêrsim meselesinde dediklerini her nedense bilmezden gelen kimi çevrelere hatırlatma babında da, Necip Fazıl Kısakürek’in “Son Devrin Din Mazlumları” başlıklı tanıklık yazısı kitabın girişine alındı. Diğer yazılar esasen Kasım-Aralık 2009 ile sınırlıdır. Amaç da zaten Dêrsim Jenosidi’ne dair ‘eksiksiz’ bir kitap hazırlamaktan çok, bunca gecikmeyle de olsa tarihe bu süreçte düşülmüş kimi dipnotlarla, sonrasına dair ‘sorumluluk’ hatırlaması üzerinden, muhtemel Dêrsim okumaları ve vicdani bir yüzleşme için bir başka kaynak hazırlamaktı.

Bu dönemdeki diğer kimi yazılara dair söylenmeden geçilemeyecek bir başka keder ise, Dêrsimlilerin belli bir dönem CHP’ye oy vermelerini ‘Stockholm Sendromu’ olarak tanımlama, şimdilerde CHP’ye tavır alınmasını da “aferim” ile kutsama eğilimleridir. Doğrusu, bu yazılar da Dêrsimlilerin canını fazlasıyla yakmıştır. Bunların sosyolojik birer analiz değeri taşıyıp taşımadığı ötesinde, tarihi boyunca yalnız bırakılmış, ve hatta dahili olduğu Kürt coğrafyasında dahi yakın yıllara kadar bu yalnızlığı yaşamış Dêrsimlilerin, muhalefette hangi parti varsa onun üzerinden yaşama tutunma çabalarını görmezden gelmek, esasen “hakkaniyet” duygusundan da yoksun olmak anlamına gelmektedir. Değilse Dêrsimlilerin, yasal/yasadışı bütün sistem muhalifi örgütlenmelere dağlarını, evlerini açmaları, her türden bedele rağmen bütün olanaklarını paylaşıyor olmaları, ve sayılabilir benzeri Saiklerle sistem muhalifi konumlanışları başka bir sosyo-psikoljik açımlamayı da gerekli kılacaktır.

Bununla yeniden söylenmektedir ki Dêrsimliler, en azından son yüzyıldır kendilerine dönük zulüm, katliam ve asimilasyon politikalarının birer hükümet politikası olmayıp, devlet projesi ve uygulaması olduğunun farkındaydılar, farkındalar. Sistemin, sağ kalanları kültürel soykırımla ‘teslim alma’ harekatından etkilenmiş kimileri hariç, tam da bu farkındalık sebebiyledir ki Dêrsimliler, düşünsel olarak her konuda hemfikir olup olmamalarını dert edinmeden, zulüm sistemine başkaldırmış her ‘sol-muhalif’ söyleme özel bir yakınlık göstermiş, evlatlarının mezarının nerdeyse ev sayısından fazla olduğu bir trajediyi esasen bu saiklerle kabullenmişlerdir.

Hatırlanıyor ki, 1972’nin sonlarıdır. 12 Mart Faşizminin halkı her türden demokratik hak, örgütlenme ve özgürlükten yoksun bırakıp, takip, sorgu ve işkence ile; devrimci kadroları idamla, katliamla, zindanla sınadığı bir dönemde, hayatını düşlerini örgütlemeye adayan İbrahim Kaypakkaya Elazığ’dadır. Bir tanıdık üzerinden ulaştığı Dêrsimli genç bir devrimciye, yeni kurdukları örgütü ve siyasal programını anlatmaktadır. Ne ki, sabırsızlanan genç güncel bir soru ardından merakla sorar hemen;
-Asıl merak ettiğim şu; Kemalizm konusunda ne düşünüyorsunuz?
Adanmış bir ömrün ısrarı ve coşkusuyla konuşan İbrahim Kaypakkaya bu soru karşısında bir an için duraklar, ‘Kemalizm ile sosyalizm arasında aşılmaz duvarlar yoktur’ zihniyetli bir sol-kültürel iklimde;
-Biz, Kemalizmin faşizan bir ideoloji olduğunu düşünüyoruz, diye yanıtlar. Bu yanıt karşısında o genç devrimci İbrahim ile anında el sıkışır ve o andan başlayarak kendileriyle birlikte çalışacağı ikrarını verir, öyle de yapar. Bundan kısa bir süre sonra Dêrsim’de yakalanan İbrahim Kaypakkaya ise, üç ayı aşkın bir işkence sonucunda, 18 Mayıs 1973’te Diyarbakır zindanında katledilir. Kürt meselesinde Dêrsim Jenosidi gibi bir yöntemi önermesiyle yoğun eleştirilere muhatap kalan Öymen’in “Ben Atatürk’ün yaptıklarını savunuyorum; ben faşistsem Atatürk ne?” sığınısı tam da tartışmanın en can alıcı yerine, yani Kemalizm boyutuna işaret ediyordu. Yasaların arkasına saklanma tavrı bir yana ancak, farklı bir saikle de olsa Öymen bununla, doğru bir soru da sormuş oluyordu. Biraz da bu nedenle kitabın son bölümü, buna karşı-yanıt veren ya da bunu destekleyen yazılar üzerinden Kemalizm tartışmasına ayrıldı.

Yani bu topraklarda ‘demokrat’ olmanın en önemli kriterlerinden biri Kemalizm meselesindeki tutum iken, bunca yıldır onun “faşizan” söylem ve uygulamalarını deşifre etme yerine, sol adına onun ideolojik kuruluşunu ve dezenformasyonu besleme tavrı, Dêrsim ve benzeri meselelerdeki görmezliği, duymazlığı, tavırsızlığı da belirleyen bir süreç olsa gerekirdi. Biraz da bu nedenle, tartışmaya katkı sunabilecek kimi eklerle birlikte kitabın son bölümde İbrahim Kaypakkaya’nın Kemalizm ve CHP’ye dair 40 yıl öncesinden yaptığı analiz ve değerlendirmelerden kimi alıntılara da yer verildi.(Ek: 7) Kitabın son sözünü ise Recep Maraşlı’nın “Dêrsim Bahsinde Unutulanlar” başlıklı önemli değerlendirmesi söylerken, konuya ilgi duyanlar için bir, “Dêrsim Okumaları İçin Kaynakça” da kitabın sonunda yer aldı.

Ezcümle; adalet ve sorumluluk
Kitapta yer alan pek çok yazının da vurguladığı gibi; Türk olmayan Dêrsimlilere Türklük, yasaklanan anadilerine karşılık olarak Türkçe, inanç olarak da sunni islam dayatılmış, fetvalar verilmiş, katliam ve asimilasyon seferleri düzenlenmiştir. Ayrıca anlaşıldığı kadarıyla bu katliam ve meşrulaştırma sadece etnisite bağlamında değil, zaman zaman daha çok inanç ve yaşam kültürüne saldırı olarak gerçekleşmiş, bu dayatmalar ’38 sonrası, özellikle 12 Eylül döneminde –alevi köylerine cami yapılmasından, çocukların imam hatiplere zorla alınmasına kadar- ve ‘90’lı yıllarda bütün acımasızlığıyla sürmüştür. Bunun, sadece devletin ‘resmi’ uygulamalarıyla sınırlı kalmayan, devletin ideolojik aygıtlarının da devrede olduğu bir proje olduğu da yeniden vurgulanmalıdır. Nitekim, bir yandan Tunceli’de açtığı okul ve etkisindeki devlet kadrolarıyla Dêrsim’de bir tür misyonerlik faaliyeti sürdüren Fethullah Gülen, diğer taraftan “dinleri yoktur”(9) dediği Dêrsimliler için katli meşrulaştıran fetvalar verirken, bunun, benzeri gerekçelerle katledilen ve Dêrsimlillerin öncüllerinden gördüğü Hallac-ı Mansur’un katl fetvasıyla bin yıllık tarihsel ilişkisi ve gerekçe benzerliği de gözden kaçmamaktadır.

Anlaşılan, ‘niyet’ derindir ve Dêrsim, bu ‘derin niyet’ gereği dönem hükümetlerinin uygulamalarıyla sınırlı kalmayan bir devlet politikası ve zihniyetiyle karşı karşıya bırakılmıştır. Bundandır ki, bütün ‘açılım’ söylemlerine, toplumsal muhalefet ya da uluslararası süreçlerin dayattığı kimi düzenlemelere karşın, Dêrsimliler tam da bu saiklerle söylenenleri tereddütle karşılanmakta, mevcut durum ile söylem arasındaki açının genişliğine dikkat çekmeye devam etmekteler. Bundan kasıt, Dêrsim’deki herhangi bir iyileştirmeyi bırakalım, insanına, kültürüne, doğasına dair yıkımların berdevam sürdüğüdür. Üstelik, aynı‘devlet’ zihniyetiyle; örneğin, 1896’da Anadolu Umum Müfettişi Müşir Şakir Paşa ile 4. Ordu Müfettişi Zeki Paşa’nın ‘Dêrsim’in Islahı’ için hazırladıkları ve 1930’larda Fevzi Çakmak’ın yeniden dillendirdiği ‘blok havuz’ politikası, şimdilerde devlet tarafından uygulamaya konulmuştur. Tamamlanan Mercan –ki bu barajın da mevcut yasalara aykırılığını tespit eden Dêrsimliller yakın günlerde Danıştay’da dava açtılar (10)- ve Uzunçayır barajından sonra, Dêrsimliler için ‘nihai yıkım’ olarak da adlandırılan Munzur Vadisi ve Xarçik’de yapımı planlanan barajlarla Dêrsim’in tümden insansızlaştırılması gündemdeki yerini korumaktadır. Zaten nüfusu 1930’lardan bile aza düşürülmüş Dêrsim’de, mevcut işsizlik, tarım ve hayvancılık dahi yapamama, barajlar vb. sorunlarla birlikte, toprağı, yani bütün bir yaşamı da ağulanmak istenmektedir. Ki, Dêrsim’de yürütülen siyanürle altın arama süreci, Dêrsimliler için, ‘38’de insana karşı kullanılan zehrin, tıpkı yinelenen katl fetvaları gibi, bu kez toprağın zehirlenmesi yoluyla doğalarının ve doğal hayatlarının ağulanması, yani Dêrsim’in tümden bitirilmesi dışında başka bir anlam taşımamaktadır.

Böylece, 70 yılı aşkındır duyulmayan derin açısından bugüne, bugün de karşı karşıya kaldığı mevcut yıkımlarla Dêrsimli, yalnızlığını başka düzlemlerde yaşamaya devam etmektedir. Nitekim, gerek en geniş anlamdaki Kürt hareketinin seyri ve tarihsel önyargıları kırmaya dönük çabaları ile kimi entelektüel vicdani tanıklıklar, ve gerekse Kemalizm’den kopuşa işaret eden kimi farklılaşmalar ile çevre-ekoloji hareketlerinin dayanışma ve ‘duyma’ çabaları, hasret düşülmüş bir iyimserliğe işaret etse de, Dêrsim ‘tarihsel’ yalnızlığını yaşamaya devam etmektedir. Ayrıca, aynı kaderi ve kederi paylaştığı Aşağı Mezopotamya’daki Yaresani(Ehl-i Hak, Kakai), Ezidi vb. gibi kardeş topluluklarla bölgenin kadim temsillerinden ve ‘solan’ renklerinden olduğunun yeterince anlaşılmamış olmasının payına da dikkat etmek gerekmektedir. Çünkü Dêrsim’in bu özgünlüklerden de üreyen kimi ‘özerklikleri’ olduğu anlaşılıp buna göre bir yaklaşım geliştirilmedikçe, bu ‘özerk’ oluşlar güncel politik pragmatizm ve egemenlik hırsına kurban edildikçe, Dêrsimli mevcut kederini yaşamaya, açıkcası tarihsel yasını tutmaya devam etmektedir.

Yine, özellikle 19.Yy.’ın ikinci yarısından bugüne sistematik bir devlet projesi ve zulmü ile karşı karşıya bırakılmış Dêrsimlilerin bunca yıkıma karşın, herhangi bir ‘intikam’ hissiyatı yaşamadıklarının, kimseye karşı böyle bir ‘kin’ duymadıklarının söylenmesinin de zamanıdır. Kuşkusuz ki bunca yıkıma karşın hâlâ bir ‘kin’ duygusu taşımıyor olmaları farklı bağlamlarda başlı başına bir çalışma konusu olsa da, bunun kültürel-tarihsel arkaplanı ile yakın ilişkisine özellikle dikkat etmek gerekmektedir.

Nitekim, ’38 Jenosidi’nin kanlı eteklerine doğmuş, sonrasındaki devlet uygulamalarından her bir Dêrsimli gibi payını almış olan bu kitabın derleyenin de tanıklığı ve hissiyatıdır ki, evet, Dêrsimlilerin dileği ‘intikam’ değil, ‘kardeşleşme’dir. Böyle bir kardeşleşmenin öncelikli talebinin de, meselelere ‘hakkaniyet’ ile bakma, birbirini buradan ‘duyma’ sahiciliğinde sınanacağı anlaşılıyor olmalıdır. Toplum vicdanının böyle bir ‘duyma’ haline muhtemel katkıları nedeniyle de kitapta yer alan pek çok değerli yaklaşım gibi, söylenenlerin, gündem gereği söylenip geçilmiş ‘söz’ olarak kalmaması hayati önem taşımaktadır. Yani entelektüel vicdanın buna dair ısrar ve takibinin, ‘sorumluluk’ ile ilişkisi yeniden hatırlandığında, sadece Dêrsimliler için değil, gerek yeryüzünde ve gerekse de coğrafyamızda kimi halkların birer ‘yas kitabı’ gibi kendi acılarına susup kalmalarının hangi anlamlara karşılık düştüğü biraz olsun anlaşılmış olur.

Yani, mağdurların dahi söz haklarını teslim ettikleri ‘toplum vicdanı” bunu söylesin artık, bu kez olsun duyulur belki, paylaşılır, tavır alınır, Dêrsim ile sınırlı tutulmayacak bunca zulüm, kıyım, asimilasyon vb. uygulamalarla yüzleşilir, halkları birbirlerine boğazlatmaya çalışan ırkçı zihniyet ve uygulamalara karşı kardeşleşmeye ‘vicdani’ bir olanak sunulur, gibi bir iyimserlikle hatırlatılmaya çalışılan ‘sorumluluk’, sürecin bundan sonrası için tayin edici bir önem taşımaktadır. Bu ‘sorumluluk’tan kastedileni de yine J. Derrida söylemiş olsun:
“Tüm canlı şimdinin ötesinde, canlı şimdiki zamanı (kendinden) ayıran (disjointe) şeyin içinde, henüz doğmamış olanların ya da zaten ölmüş olanların hayaletleri önünde, siyasal ya da başka türden şiddet uygulamalarının, ulusçu, ırkçı, sömürgeci, cinsiyet ayrımcısı ya da daha başkaca kıyımların kapitalist emperyalizmin ya da her türden totalitarizm biçimlerinin, savaşların kurbanı olmuş ya da olmamış kişilerin hayaletleri karşısında, herhangi bir sorumluluk ilkesi olmaksızın, herhangi bir adalet –hiçbir yasa değil, bir kez daha anımsatalım ki hukuktan söz etmiyoruz burada- ne olanaklıdır ne de düşünülebilir.”(11)

Mehmet Çetin
Mart 2010, Amsterdam
http://www.mehmetcetin.info/

Dipnotlar:
1- M. Kalman, Belge ve Tanıklarıyla Dêrsim Direnişleri, Nujen Yay., 1994
2-TKP Genel Sekreterliği de yapan İsmail Bilen’in Temmuz 1937’de Rasim Davaz
adıyla İsviçre’deki komünist yayın organı Rundschau’ya yazdığı makaleden: “..İki ayı aşkın bir zamandan beri Ankara Hükümeti, Dêrsim bölgesindeki Kürt aşiretlerinin yeni bir gerici ayaklanmasını bastırmakla uğraşıyor. Feodal unsurlar, Kemalist parti tarafından gerçekleştirilen reformlara rağmen, bugüne kadar ülkenin bu sapa bölgesinde barınmayı başarmışlardır. Bu bölgeye geçtiğimiz yıl Tunceli adı verilmiştir. Dêrsim’in hakim katmanları, yürürlükteki yasalara rağmen, kendi yasadışı ayrıcalıklarını koruyabilmişlerdir.” (E. Yeşil: Komintern Belgelerindeki Kürt Sorunu, Kemalizm, Tohum Yay., s.185)
3- R.Tayyip Erdoğan, Türktime, 27 Şubat 2010
4- Emirali Yağan, Kırmanciya Beleke, Özgür Politika, Kasım 2004
5- Tuik Bülteni, sayı 15, 25 Ocak 2010
(Ayrıca dönemin Nazimiye Kaymakanı M. Zülfü Yolga, 1927 itibarıyla –Pülümür hariç- Dêrsim’in nüfusunu 150.064 olarak vermektedir. Ki Dêrsim jenosidinde katledilen Dêrsimlilerin sayısının 80-90 bin civarında olduğu bilgisini de doğrulamaktadır. Bkz: Mehmet Zülfü Yolga, Milli Şef Döneminde DERSİM (TUNCELİ) TARİHİ, Türk Halk Kültürü Araştırma ve Tanıtım Vakfı Yayınları No: 9, Ankara 1994, sayfa: 81)
6- Cemal Taş, Külden Evler, Tij Yayınları, Şubat 2007
7- Age, s.296
8- J. Derrida, Marx’ın Hayaletleri, Metis, 2.Basım, 2007, s.11
9- Fethullah Gülen; “Anadolu’daki Aleviler, Yörükler, bizim Tahtacılar, onlar bizim her zaman anlaşacağımız insanlardır. Fakat aslen Nusayri olan Ermenilerden, Süryanilerden meydana gelmiş aslen Nusayri olan Tunceli civarındaki Aleviler bu işin arkasında. Bunlar Türkiye’de gaileler açtığı zaman devletinizle, ordunuzla bu işin karşısına çıkamazsınız. Ve bunların dinleri yoktur. Nusayri akidesi vardır. Allah insandır, insan Allah’tır. Allah insanın içine girmiştir, insana itaat etmiştir. Bu anlayış hakimdir. Biz Güneydoğu’yu verelim dendiği zaman bile Sivas’a kadar talepler gelecektir. Cünkü bu talebi yapabilecek şeyler şimdiden kazınmaya başlamıştır. Çok sıkı durmak lazım. Taviz vermemek lazım bu mevzuda.” İstanbul Haber, 21 Kasım 2009
10- “Munzur Vadisi’nde 1985 yılında inşaatına başlanan Mercan Hidroelektrik Santrali’nin yasalara aykırı bir şekilde yedi yıldır kaçak üretim yaptığı ortaya çıktı. (…)Uzun Devreli Gelişme Planı onaylanıp kesinleşmemesine rağmen Mercan Hidroelektrik üretimine devam ediyor. Bu da yetmiyormuş gibi Enerji Piyasa Düzenleme Kurulu Munzur Vadisi Konaktepe’de Elektrik Üretim Anonim Şirketi’ne Konaktepe Barajı-Konaktepe Hidroelektrik Santrali I ile Konaktepe Hidroelektrik Santrali II’ye 49 yıllığına elektrik üretimi lisansı verdi. Verilen lisans da kanuna aykırı.” Burhan Ekinci / Hasret Soylu, Taraf, 23 Mart 2010
11- J. Derrida, Marx’ın Hayaletleri, Metis, 2.Basım, 2007, s.12

Yücel TUNCA / Mehmet ÇETİN: Söyleşi

2010-08-16T03:13:00.000-07:00

Bir Yol Hali: Düşte Yitenler, Düşe Birikenler
Yücel TUNCA / Mehmet ÇETİN

-Yücel, kardeşim, bir söyleşi için geldiğinde tanışmıştın Piya Kolektifi ile; yola düşmenin daha ilk uğrağında. Aradan on yılı aşkın bir dünya zamanı geçmiş ve bu kez ben soruyorum sana; Döne’nin o muhteşem gülüşünü şimdi nerede aramalı?
-Nostaljiyle çıkmıyorum yola. Öte yandan, özlem baki; onu da ayrı yere koyabilmek lazım. Piya, hiç abartmıyorum, bir aydınlanma süreciydi, benim için. Aklın, sürüp gidenle hesaplaşma olanağı yakaladığı, duvarlarımı mümkün olduğunca yıkıp, kendime ve yan yana durduklarıma bir aynadan bakabilme olanağıydı. Ayna değil belki, bir prizmaydı Piya. Hepimizi tayflarına ayırıyor, renklerimizi deşifre ediyordu. Asıl önemli kısmı, o renkleri dönüştürme çabasını desteklemesiydi. Değişime, yenilenmeye açık, bunu deneyen bir akıl ortaklığıydı Piya. (Sonuçsal başarının peşinde olmamayı da Piya’da öğrenmedim mi?) Ortaklaşılmış bir arayıştan ne kaldı geriye, diye bir soru sormuyorum. Piya Kolektifi’nde düşünülmüş, pişirilmiş, hazmedilmiş, hazmedilememişlerle varım bugün içinde bulunduğum tüm pratiklerde. Döne’nin o muhteşem gülüşüyle de, aklıyla da açıklayabilirim bugünkü beni. (Hala yapageldiğim hataların izleriyse saklı kalsın bende.) Galata Fotoğrafhanesi’ne, BabilPhotos’a, Fotoğraf Vakfı’na ya da İstanbul Fotoğraf Derneği’ne bakabiliriz bunu görmek için. Ortak aklın ve vicdanın yeniden örgütlenmeye çalışıldığı bu fotoğraf temalı alanlardaki buluşmalar, Piya pratiğinin temelleri üzerinden gelişmiyor mu?

-Yücel, gören gözlerine mi, duyan kalbine mi sağlık demeli bilmiyorum ama, diyeceklerim yetmeyecek gibi. İyisi mi biz yine usul usul sohbete devam edelim. Mesela fotoğrafta kalmış ama Makbuş’un iki kaşı arasındaki o roman çiçeği yok artık; biliyor muydun?
-Piya, birbirimize tutunmamızı sağlıyordu. Kim ne derse desin, “harcımızdı”! Çelişkilerin unufak ettiği bilinci, yeniden harmanlayıp, karıp, yola devam etmemizi sağlıyordu. (Son yıllarda birbirimize ne de güzel olduğumuzu söylemeyi çok ihmal ettik korkarım ki!)

-“Dağılmış pazar yerleri gibi memleket” demişti şair. Fotoğraflarındaki memleketimiz de öyle görünüyor sanki. Darmadağın sığınak.. kitaplarla tıkabasa yayınevi.. yolculuk yataklarında bizler yan yana ve.. öyle miydi?
-Bir sürecin değil, bir yol ayrımınınn fotoğrafları aslında tümü. Ayrılıkların eşiğindeki evler gibi… Artık ruhu, duygusu, umudu darmadağın olmuş köşe-bucaklar… Aslında her bir ayrıntısında binbir sözün, binbir kavganın, binbir aşkın sıkışıp kaldığı mekan parçaları… Usul usul dönüşüyor fikirler, ön kabuller hayatla çelişiyor, hayat aklı tutsak alıyor, akıl kendini de yadsıyor bir zaman gelip, bir ayrıma gelindiğinde de zamanın geçmiş haline devrediliyor mekan (memleket?). Zaman ve mekanın o çok tartışmalı birlikteliğindeki kaynaşma halinden geri geri çekiliyor insanlar… Kimine göre geri, kimine göre ileri bir adım, kimbilir? Ama “yol hali” öyle mi? Yan yana ve çatışmalı! İnanmaya, bilmeye, istemeye, umuda dayalı içten içe kanayan birliktelik hali: Yol hali! Hani hep bahsettiğimiz uğraklardan birine gelmeden önceki gerçek yol hali! Önce o fotoğrafları okumak lazım bence. “Requiem” ondan sonra gelmeli. (Requiem’den bambaşa bir sözcükle de anabilirdim o fotoğrafları. “Ağıt”ın yerel karşılığındaki anlam yüklenmeleri söylemek istediğimi tam anlatamama ihtimalini ortaya çıkartıyor. Kastımı aşmak istemem…)

-En azından iki kişiyiz diye başlayan bir sürecin katılımcısı olarak Yücel, bu fotoğraflarla son derece yoğun o yol halimizin ‘hali’ni görebiliyor muyuz? Yıkım mı, artık aramızda olamayacakların kederi mi, bende tuhaf bir eksiklik hali.. bunu nasıl açıklamalı?
-Çok klasiktir: Bazı fotoğraflar upuzun bir metnin yerini tutabilir kolayca, derler. Nadiren de olsa doğru! Ama Piya’nın fotoğrafını çekebildiğimi ya da yapabildiğimi (Artık fotoğraf çekmek ve yapmak diye iki kavram var. Olanaklar artıyor!) sanmıyorum. Biraz, Yol Hali ile yaklaşmaya çalıştım. Seri fotoğraflarla bunu denemek biraz daha olası. Ama hep bir şeyler eksik kalacak, bu kaçınılmaz. “Requiem”de anlatmaya çalıştığım kesinlikle yıkım değil mesela! Bilmiyor muyduk, yol halinin yol ayrımlarını da içerdiğini? Bir tek ölümlere açık değildi belki aklımız. Hayata tutunamamak değildi ki kimsenin derdi: Keder birbirimize tutunamadığımızda çörekleniyordu üstümüze. Ama bakın ne diyorum daha en başta: Bugün, o günlerden damıttıklarımıza tutunuyorum. Katiyen anılar değil bahsettiğim.

-Anı fotoğraflarını sergileme hali ötesinde bir meramının olduğu saklı değil ama fotoğrafın kendi diliyle bu sunumu nasıl anlamalı?
-*Dolayısıyla, anı fotoğraflarının dokümanter yanıyla ilgili değilim bu serilerde. Önüme koyduğum onlarca, yüzlerce fotoğrafı, aklımın yettiği kadarıyla, beynimde biriktirdiklerimin süzgecinde ve yüreğimdeki ince sızılardan yola çıkarak yan yana koymayı tercih ettim. Bilerek söylemediklerim de var, bilerek görmezden geldiğim fotoğraflar da… Fotoğrafı böyle kabul ettim, uzun zamandır. Dokümanter yanını kıymetli bulmakla beraber, fotoğrafçı bakışıyla yüklendiği anlamların öznelliğiyle daha çok ilgileniyorum. Fotoğrafın gerçeği temsiliyle aramdaki kişisel hesap defteri kapanalı epey zaman oluyor. Sözün görünenlerin arkasına saklandığı, söylenmek istenenin renklere, tonlara, formlara, ışığa, harekete, ifadeye yüklendiği ve ilişkilendirildiği görselliklerden yana tercihimi koyuyorum. Bu serilerde yer alan fotoğraflar da bu tercihin uzantısı.

-Yücel Tunca’nın fotoğrafla muhabbeti hangi uğrakta şimdilerde; nasılsınız, iyi misiniz?
-Giderek daha az fotoğraf çeken bir fotoğrafçıya dönüşüyorum. Dünyanın tersine! Sayısal fotoğrafın olanakları, üretimi kolaylaştırırken, ben tutuklaşıyorum. Daha çok, giderek daha çok fotoğrafa bakmaya yöneliyorum –belki kendini ifade edememe kaygısındandır, kimbilir?. Seçtiğim fotoğrafları, dalga dalga üzerimize gönderilen kontrolsüz görselliğin önüne barikat gibi yerleştiriyorum, onlarla korunuyorum. Alışmamaya özen gösterip, şaşırmaya devam ediyorum; reddetmeyi önemseyerek…

Kaynak: www.utopiya.org
Y. Tunca'nın Sanal Sergisi Linki:
http://www.utopiya.org/dergi_yazidetay.asp?ID=289

http://www.mehmetcetin.info/

mutsuzların da çirkini: mehmet çetin

2010-08-11T03:54:00.001-07:00

mutsuzların da çirkini

bugün mutsuzların da çirkiniyim du'da

çünkü bir sarışının rüyamda gezdirdiği
bir tuhaf buldok kadar güzelim bugün
güz haliyim yaprak yaprak dökülmekte
anı silmekte yanıt vermekte aşk dileyip
hızla iç çekmekteyim eski sızılar içinde

çok mu derdindeyim defor'da öldürülenin
ki inceden inceye sürmenaj tehdidiyim de
unutmak istedim soğuktu ölüm, hadise bu
kilise bahçesi yalnızlığını unutup inanana
uzaklaşıyorum du'dan afrikanca suretimle

yine kırılmalar var gezindiğim fayhattında
ölenler var beşnoktasekiz sarsıntısında bile
akşama kanayanlar var geldiğim gezegende
ama bu canıcehenneme boşluğuma defolan
gelip de benimle çirkinleşen yok bu aynada

gidip kiminle konuşsam sanki kendimim de
alıp gezdiremiyorum hiç halka takıp buruna
evlerini bekleyen evlibarklı kekler gibi mi ne
kek pişirsem fırçalayıp dişlerimi terlik giysem
diner mi bu ayak sızılarım biter mi bu iççekiş

kavmim nerede benim kederimdi onlar kavlim
bulsalar beni alıp götürseler yine unutmak için
çalıp kâbusumdan çağırsalar beni rüyalarına
zencefil koklatsalar omzuma dokunurken ay
geçip güz güz sokağından bakarım ki heyvax

ben bugün mutsuzların da çirkiniyim du'da

mehmet çetin

Yas kitabı-Dersim 38'i yazdılar: mehmet çetin

2010-08-07T18:03:00.000-07:00

YAS KİTABI
Dersim 38’i Yazdılar

“’Cehennem acı çektiğimiz yer değildir; acı çektiğimizi kimsenin duymadığı yerdir’ diyen Hallac-ı Mansur,
neredeyse bin yıl öncesinden, Dérsimlilerin en azından son yüz yıldır yaşadığı derin yalnızlığı tanımlıyordu sanki”
diyordu M. Çetin, kitabın girişinde.

Hatırlanacağı üzre, 10 Kasım 2009’da Onur Öymen’in, TBMM’de yaptığı konuşmada, ‘Kürt Sorunu’nun
çözümüne dair ’38 Dersim Katliamı yöntemini önermesinin ardından, 70 yılı aşkın bir zaman sonrasında,
denilebilirse ilk kez bu kapsamda konuşulmuş, yazılmış, tartışılmıştı.

Söz konusu yazılardan ‘temsili’ olarak derlenmiş bu kitaptan amaçlananın, kamuoyunun meseleye dair bilgilenmesine
katkı sunmak ve kitaba alınmış ekler ile de konuya dair okumalara kaynak sunmak olduğu belirtilirken; yıllardır kendi
‘yas’ları ile baş başa bırakılmış Dersimlilerin, özellikle 19. yy.’ın ikinci yarısından bugüne sistematik bir devlet projesi
ve zulmü ile karşı karşıya olmalarına karşın, temel hissiyatlarının ‘kardeşleşme’ olduğuna da dikkat çekilmektedir.

Dersim 38'i Yazanlar
Akif Beki, Alper Görmüş, Altemur Kılıç, Ayşe Hür, Baskın Oran, Berzan Boti, Can Dündar, Cengiz Çandar, Cüneyt Arcayürek, Doğan Heper, Doğan Durgun, Eren Keskin, Ergin Doğru, Ertuğrul Özkök, Evrim Alataş, Fadime Özkan, Ferda Keskin, Gülay Göktürk, Gündüz Vassaf, Hasan Celal Güzel, Hasan Cemal, Hilal Kaplan, İclal Aydın, İhsan Dağı, İsmail Beşikçi, Joost Lagendijk, Karin Karakaşlı, M. Latif Salihoğlu, Mehmet Ali Kışlalı, Mehmet Bayrak, Mete Tuncay, Mine Kırıkkanat, Mithat Sancar, Mustafa Sancar, Mustafa Yelkenli, Muzaffer Oruçoğlu, Mümtaz'er Türköne, N. Fazıl Kısakürek, Oktay Ekşi, Oral Çalışlar, Ömer Albayrak, Özdemir İnce, Rahmi Turan, Recep Maraşlı, Şeyhmus Diken, Taha Akyol, Taner Akçam, Ümit Kardaş, Ümit Kıvanç, Vedat Çetin, Yalçın Bayer, Yasemin Çongar, Yıldıray Oğur, Yıldırım Türker

http://www.mehmetcetin.info/

mehmet çetin: dêwrese nêçariye

2010-07-18T14:01:00.000-07:00

dêwrese nêçariye

efendêm efendêm canım efendêm
vano dêwres, ma endi kam savaco
(...)

awazê theyr u thuri vazê dar u beri
amê têlewe, canê mı de ca gureto
vano dêwrese nêçariye ma savaco
weşiya xo dên cêno, decanê xo ra
ağuyo derkeno khulê ra hazar serio

vatena rae nexsê zerrê ni feqıri bo
vano dêwres, nıxka mê namê laci

kelê xo bıneno cao kê laco torno
herdisa se serriya vano çê adıri ra
qale qeredeşi mekê rê endi thaliâ
roê mê deceno kardia mıxenetiya
des u dı koyi de phepugê wanenê

sızdê va u puki, decê zav u zêçi
vano dêwres, roê mı de fetelino

ya dêwres camal nu sênê tecelio
zılmeto zerrê pi de laci vêsneno
vano sırdarê ni themburi lâlê ra
çê mı ra ame têare, vatê ni deci
zımê zımıstani de vanê çherexinê

(...)
efendêm efendêm canım efendêm
vano dêwres, ma endi ez savaco

guciga'07i, pulur

şiir: mehmet çetin
müzik: umut akar

Mehmet Çetin 'in 20 yıllık Kırmancki (Zazaca) şiirlerini okuduğu ve Umut Akar 'ın müziklerini yaptığı SUREDAR şiir albümü Kalan Müzik tarafından yayımlandı. Suredar'ın basın bülteni aşağıdadır.

İçeriğiyle, siir ve müzik olarak, kayıp seslerin izini süren Suredar, referanslarını Dêrsîm-Kırmanc geleneğinden alan bir anlatı albümüdür. Kırmancki (Zazaki/Dımılki) dilinin ve içinde yaşam bulduğu kültürün kayıp hafızasına, arkaik seslerine ulaşma çabası, gah sözle gah tınıyla kadim olanı duymaya, hatırlamaya ve bunu vesile kılarak hatırlatmaya dönüşüyor. Türkçe’de "ağacın kızıllığı ya da kızıl ağaç" anlamına gelen Suredar; yasaklamaların, yoksamaların, modern dünyanın kuşatmalarının içinde kaybolmaya yüz tutan bir dilin, kültürün ve varoluşun hafızalardan silinmek istenen engin okyanusuna bir damla iyimserlik taşıma çabasıdır.
Kollektif bir çalışmayla üç yılda ortaya çıkan albümün şiirleri hatırlama hatırlatma izleğini, sanat ve edebiyatın etik-estetik olanakları içinde doğanın aklından da beslenerek sürdüren Mehmet Çetin tarafından yazılıp okundu. Müzikleri ve düzenlemeleri ise; kadim ve orjin olana ulaşma çabasıyla "Raa Sure" adında kendine özgü bir akort düzeni ve çalım tekniğiyle yola düşüren Umut Akar tarafından yapıldı.

Bir ateşinin başında, eski bir söylenceden esinle başlayan albüm, sözü/anlatısı ve sound’uyla, dinleyiciyi; gerçek ile düş, geçmiş ile gelecek ve dün ile bugün arasındaki sınırların kalktığı bir iklim ve ruh haline sürüklüyor. Albüm boyunca bazen kederli bazen iyimser; gah bir ırmağın kenarında, gah bir dağın yamacında; yanık bir meşe ağacının kederini, yeşil bir yaprağın, börtü-böceğin sesini veya bir dervişin, bir kavmin çığlığını duyarsınız. Orada Suredar kolunuza girer ve sizi masalımsı bir dünyanın içinde dolaştırır.

www.suredar.com

mehmet çetin: çigan

2010-07-18T13:21:00.000-07:00

çigan

adımız ki çiganmış her nasılsa
öyle kalsın esmer kalalım zaten
ruhun efendisi bedenimizin kölesi
rüyamızla, bir bir suçlarımızla yine
her nasılsak öyle karşılayalım geceyi

girelim yasak bahçeye öyle bilsin herkes
en arkaya tarayalım saçımızı ıslık eşliğinde
kayıp kıta atlantis’ten emanet bir kavim isek
çigan desinler yasak bahçede sofra kurmamıza
açalım öyleyse komşu dalları unutmadan açalım
çalalım öyleyse ravel’in bahçesinden gül çalalım

dalı ırmağa düşürelim dağı geceye güneşi aya
çalıp kendimizi vuralım hasretimiz her kıyıya
çigan dediler bize adımız çıkmış her nasılsa
çalalım çırpalım kendi darımıza duralım
detone olalım yargılasın bizi aryacılar
çerkes lavtası olalım kendi sesimize
sesimizden şarkısını çalsın herkes
her nasılsa sayılmışız çigana

vondelpark’ta biz iki saksağanız sanki
sekip duralım birbirimize kedilerimizle
bahar gelsin yaz gitsin güz günü yine biz
kış korkusu bilmeden ısınalım birbirimizde
ki nasılsa görmez bizi kimse bilmez kederi

sen çigan kal öyle ağacın da olurum ben
dalımda büyütürüm seni ay zamanına
yasak bahçende som ağular içmeye
boynunda gölgeler büyütmeye
gölgende çigan ile hatta
ölmeye, huşu ile..

mehmet çetin

mehmetcetin@hotmail.com
Resim: PİNA BAUSCH TANZTHEATER

Mehmet Çetin: Sonia

2010-07-18T13:15:00.000-07:00

"Mehmet Çetin 'in 20 yıllık Kırmancki (Zazaca) şiirlerini okuduğu ve Umut Akar 'ın müziklerini yaptığı SUREDAR şiir albümü Kalan Müzik tarafından yayımlandı. Suredar'ın basın bülteni aşağıdadır.

İçeriğiyle, siir ve müzik olarak, kayıp seslerin izini süren Suredar, referanslarını Dêrsîm-Kırmanc geleneğinden alan bir anlatı albümüdür. Kırmancki (Zazaki/Dımılki) dilinin ve içinde yaşam bulduğu kültürün kayıp hafızasına, arkaik seslerine ulaşma çabası, gah sözle gah tınıyla kadim olanı duymaya, hatırlamaya ve bunu vesile kılarak hatırlatmaya dönüşüyor. Türkçe’de "ağacın kızıllığı ya da kızıl ağaç" anlamına gelen Suredar; yasaklamaların, yoksamaların, modern dünyanın kuşatmalarının içinde kaybolmaya yüz tutan bir dilin, kültürün ve varoluşun hafızalardan silinmek istenen engin okyanusuna bir damla iyimserlik taşıma çabasıdır.
Kollektif bir çalışmayla üç yılda ortaya çıkan albümün şiirleri hatırlama hatırlatma izleğini, sanat ve edebiyatın etik-estetik olanakları içinde doğanın aklından da beslenerek sürdüren Mehmet Çetin tarafından yazılıp okundu. Müzikleri ve düzenlemeleri ise; kadim ve orjin olana ulaşma çabasıyla "Raa Sure" adında kendine özgü bir akort düzeni ve çalım tekniğiyle yola düşüren Umut Akar tarafından yapıldı.

Bir ateşinin başında, eski bir söylenceden esinle başlayan albüm, sözü/anlatısı ve sound’uyla, dinleyiciyi; gerçek ile düş, geçmiş ile gelecek ve dün ile bugün arasındaki sınırların kalktığı bir iklim ve ruh haline sürüklüyor. Albüm boyunca bazen kederli bazen iyimser; gah bir ırmağın kenarında, gah bir dağın yamacında; yanık bir meşe ağacının kederini, yeşil bir yaprağın, börtü-böceğin sesini veya bir dervişin, bir kavmin çığlığını duyarsınız. Orada Suredar kolunuza girer ve sizi masalımsı bir dünyanın içinde dolaştırır.

http://www.mehmetcetin.info/
http://www.suredar.com/

sürgünler..: mehmet çetin

2010-06-19T16:39:00.000-07:00

evsizler sürgünler sümbüller

kuşlar olsun üşümez mi
şu kirli şu soğuk paris göğünde
sımsıcak uyuyacakken su göğsünde
üşümez miyim düşşüz gülüşsüz sokakta
evsizler gibi sürgünler ve sümbüller gibi

göğsün demiştim daha özlemez miyim daha
unutulsaydım orada dağlara eşkiya çıkarıp
alıp kaçırsalardı seni getirip mağarama
bir çocuğu saklarca gözlerine baksaydım
babamı unutmadan yakıla eviyle mezramda

yorgunum şimdi kuşlar olsun üşümez mi
yağmur yağarken şu kirli paris göğünde
yorgunum ve esmerliğim hüzün değil
tutsak etmek mümkün değilse de
eski bir tutsağı aşka tutsak
hazz diye sokağa atmak da hüner değil

kırkıncı baharımı karşılarken paris'te
salak bir bademağacı oldum yine şaşkın
erkenci çiçeklerimi bir bir gömerek kalbime

mutsuz değilim

tam da kalbimi koyarken ortayerine paris'in
bağıraçağıra eski hatıramı opera'nın önüne
dört dersimliyi bir de seni kıpkızıl bir gül diye
yoksulluğumu koydum masanın en yoksul yerine
joelle sızısını ve başarısız intiharını bir arkadaşımın
yaşlı cezayirlinin anlattığı metro öyküsü bonnesuar'ı

söylencedir: metro inşaatı başlayınca getirmişler ya
cezayir'den binlerce benim kadar karayı çalıştırmışlar
tutsak alırca günler aylar aylarca: bakmışlar ki ölüyor-
insanlar bakmışlar ki kaçıyorlar bakmışlar ki cazip değil
bir şey yapmak gerek dahha bir şey yapmak gerek diye
tünel çıkışlarına her bonnesuar vakti badem ağaçlarından
tünel çıkışlarına her bonnesuar vakti badem ağaçlarından
tünel çıkışlarına her bonnesuar vakti badem ağaçlarından
koparılan çiçekli dallar gibi kadınları koymuşlar akşamımıza

şimdi bir irlandalı kalbinin ortayerine yıkılan paris için
şiir okurken, yeraltında biz binlerce kara çalışıp durduktan
sonra üç kuruşa günyüzü diye karşılaşıverdik her bonnesuar
vakti tünel çıkışında badem çiçekli kadınlarla. aç kaldık ama
seviştik.. seviştik.. seviş..

seviştik onlarla: yurtsuz kaldık ama seviştik: yetmedik. ama
bütün cezayirimizi çağırdık o yeraltına. sevişmek için daha
daha o kadınlarla. öldük sonra bir bir. öldük sonra bir bir..
öldük sonra bir bir..
bir bir ölülerimizi
gömdük içinden gelip geçtiğiniz tünellere üstünden gelip
geçtiğiniz ince bilekli ayaklarınızla çiğnediğiniz kalbimizi
gömdük paris'in ortayerine. son görüldüğümüz yer
alexandır dumas'tır..

yetmedi: belki de ben bir gostarmê goçerê'yim

gostarmê bir goçerê'yim: alıp kalbimi gitme-
liyim göçerlik dağlarımın kekik kokusuna:
sabah vaktinin simit kokusundan: git

ağlayıp gitsin paris kendi göç yollarına
bağışlamasın bunu mallarme ağlatsın
beatrice'i ağlat gecenin yalnız yerine
mavi köşe bir kez daha mağlup

mavi köşe bir kez daha mağlup böylece
ağlatınca mallarme, düş beatrice'ini
en imkânsız yerine gecenin
demek ki bahar gecikiyor:

bahar gecikiyor. muhteşem alçak kadın ile
cohen'in kahreden hüznü boğdular birlikte
benim ellerimle bir kadını daha.

benim gözlerimle bir kadını ağlattıktan sonra
kutsaldır diye üç defa üstüste: sonra git dedik:
yolcu bile ettik. anladım dedi; istenmiyor
ve gidiyorum kendi cehennemime
demek ki gecikiyor bahar:

oturduk sonra cohen gecesine
adını bile bilmediğimizi zıkımlandık
ölesiye: ağladık sonra fauntes'i hatırladık
o büyülü gerçekliği o imkânsızı o imkânsızı
ağladık onun hatırası kalemle okuyup yazdık:

kırkıncı baharımı karşılarken paris'te
salak bir bademağacı oldum yine şaşkın
erkenci çiçeklerimi bir bir gömerek kalbime

mutsuz değilim
diye..

mehmet çetin
usenima@hotmail.com

aşk..: mehmet çetin

2010-06-03T05:25:00.000-07:00

aşk, eksik bir şarkıdır

yorumlasan ne olur bu ay bu aşk
sen mi susuyorsun şarkılar mı eksik
susup bozuyorsun gece serinliğini
insafı yokmuş gibi kuşların
göç oluyorsun o uzak ay oluyorsun

gözlerime sürüyor yıldızlarını gecenin
yokluk gibi kalbin sanki kum vahşeti
gecenin rüzgarında köy yangını
küllerimle bile dalga geçen

berlin güncesine sakladığın şu yüzün
tapınak öncesi sanki yasak ve ebru
dokunsan iyileştirirdin amma
geciken yazçileği oluyorsun bana
ve sana ürken elimde kayakınası

sorumlusun sesindeki serçelerden
sözlerime sürerlerken o şarkıları
gece rüzgarında unutmuş gibi
çiçeklerini dökebileceği, ah
sustuğum lal ağacının

ki lal aşkım eksik bir şarkıdır: bak
kuşlar ve eksik gülüşler prensesi

mehmet çetin
hatıradır, yak bu fotoğrafı